Politika
Foto: Arhiva
| Hidroelektrana „Đerdap“
BANjALUKA - Balkanske zemlje mogle bi u narednim decenijama postati značajan izvoznik električne energije i jedan od ključnih energetskih regiona u Evropi, ali političke blokade, ekološki sporovi i spori investicioni procesi i dalje usporavaju realizaciju ključnih strateških energetskih projekata.
Najvažniji fakti:
- 2,63 milijarde evra procijenjena je vrijednost reverzibilne hidroelektrane „Đerdap 3“.
- Potražnja za električnom energijom u Evropi mogla bi do 2030. godine porasti za 10 do 15 odsto.
- Cijene struje u dijelu Evrope i dalje su 1,5 do tri puta više nego prije 2020. godine.
- U kriznim periodima pojedine evropske zemlje iz uvoza obezbjeđuju i do 15 do 20 odsto ukupne potrošnje električne energije.
- Najveći neiskorišćeni hidropotencijali zapadnog Balkana nalaze se u slivovima Drine, Trebišnjice i Dunava.
- Ključni projekti u regionu su „Gornji horizonti“, HE „Dabar“, HE „Buk Bijela“ i RHE „Đerdap 3
Balkan kao energetska sila
U fokusu su hidroenergetski sistemi u Republici Srpskoj i Srbiji, ali sve više i projekti gasne infrastrukture i dugoročni planovi razvoja nuklearne energije, kao tri paralelna pravca transformacije energetskog sistema regiona, dodatno podstaknuti evropskom zelenom tranzicijom i rastućim cijenama taksi na emisije ugljen-dioksida.
Tri stuba energetske tranzicije regiona:
- hidroenergija,
- gas
- nuklearna energija.
Ukoliko bi se realizovao niz planiranih hidroenergetskih projekata i sistema za skladištenje energije u regionu, Balkan bi mogao postati veliki izvoznik električne energije i važan balansni centar jugoistočne Evrope, ali i dio šireg evropskog energetskog lanca koji se ubrzano prilagođava procesu dekarbonizaciji.
Ključnu ulogu u tom procesu imali bi projekti poput sistema "Gornji horizonti" u Hercegovini, hidroelektrane "Dabar" i "Buk Bijela", kao i veliki projekti u Srbiji, uključujući reverzibilnu hidroelektranu "Đerdap 3".
U Republici Srpskoj sistem "Gornji horizonti" i prateće hidroelektrane na slivu Trebišnjice, prema ocjenama stručnjaka, predstavljaju jedan od najambicioznijih energetskih poduhvata u posljednjih nekoliko decenija, ali i projekat koji se nalazi na raskrsnici ekonomskih interesa, ekoloških ograničenja i političkih odluka.
Sličan značaj ima i hidroelektrana "Buk Bijela" na Drini, projekat koji se realizuje uz učešće Srbije, ali koji je godinama predmet političkih i pravnih sporova, što dodatno usporava njegovu integraciju u jedinstveni regionalni energetski sistem.
Novi „Đerdap“ mijenja region
U Srbiji se razvija koncept jačanja balansnih kapaciteta kroz reverzibilne hidroelektrane, među kojima se izdvaja planirani projekat "Đerdap 32, uz ambiciju da zemlja postane ključno regionalno balansno čvorište u uslovima sve veće proizvodnje iz obnovljivih izvora.
Za razliku od klasičnih hidroelektrana, ovi sistemi funkcionišu tako što u periodima viška električne energije koriste struju za pumpanje vode u više rezervoare, dok se u periodima povećane potrošnje voda vraća i proizvodi električnu energiju, čime se obezbjeđuje fleksibilnost sistema i stabilnost mreže u uslovima varijabilne proizvodnje.
Projekat "Đerdap 3", čija se vrijednost procjenjuje na oko 2,63 milijarde evra, već je privukao značajno međunarodno interesovanje, a Srbija je uputila poziv potencijalnim partnerima, uključujući i kompanije iz SAD, dok Rumunija razmatra učešće kroz državnu kompaniju "Hidroelektrica".
U Bukureštu je potvrđeno da je projekat u fazi analiza ekonomskih, energetskih i ekoloških efekata, posebno u odnosu na postojeće sisteme "Đerdap 1" i "Đerdap 2", pri čemu se posebno analizira njegova uloga u stabilizaciji regionalnog tržišta električne energije.
Za Republiku Srpsku i BiH efekti ovih projekata bili bi indirektni, ali značajni, jer bi jačanje balansnih kapaciteta u regionu uticalo na cijene električne energije, sigurnost snabdijevanja i pozicioniranje unutar sve integrisanijeg evropskog energetskog tržišta.
Borba za energetsku bezbjednost
Pored hidroenergetike, Srbija sve ozbiljnije razmatra i dugoročni razvoj nuklearne energije kao baznog izvora stabilnosti, u kontekstu rastuće potrošnje i pritiska da se smanje emisije ugljen-dioksida.
Istovremeno, u regionu raste značaj gasne infrastrukture kao prelaznog i geopolitički važnog energetskog rješenja, pri čemu se projekti interkonekcija u BiH posmatraju i kao dio šireg evropskog nastojanja da se smanji zavisnost od pojedinačnih snabdjevača.
Ovi projekti se smatraju ključnim za energetsku bezbjednost i postepeni prelazak sa uglja na čistije izvore energije, ali su i dalje opterećeni institucionalnim i političkim nesuglasicama koje usporavaju njihovu realizaciju i povećavaju neizvjesnost investicionog ambijenta.
U širem regionalnom i geopolitičkom kontekstu, kombinacija hidroenergije, gasa i potencijalne nuklearne energije mogla bi suštinski redefinisati energetsku arhitekturu Balkana, uz istovremeno uključivanje regiona u evropsku strategiju energetske bezbjednosti.
Republika Srpska i BiH kroz hidropotencijal mogli bi, prema ocjenama stručnjaka, postati stabilni izvoznici električne energije, Srbija regionalno balansno čvorište, dok bi gasni sistemi obezbjeđivali tranzicionu sigurnost snabdijevanja, a nuklearna energija dugoročnu baznu stabilnost sistema, pri čemu bi energija postala i instrument geopolitičkog pozicioniranja država regiona.
U takvom rasporedu snaga, Balkan bi po prvi put istovremeno raspolagao proizvodnjom, skladištenjem i stabilnošću, što bi ga od sporednog igrača pretvorilo u važnog i uvažavanog evropskog aktera.
Pitanje budućnosti
Na ovo za "Glas Srpske" ukazuje ekonomista i profesor Ljubodrag Savić, navodeći da je energetika danas jedno od ključnih pitanja ekonomske stabilnosti i ukupne političke snage država.
Savić upozorava da globalne krize, geopolitički sukobi i nestabilnost tržišta direktno utiču na cijene energenata i funkcionisanje čitavih ekonomija, te da se energetska zavisnost sve više pretvara u pitanje ekonomskog suvereniteta.
- Države koje ne budu imale sopstvenu proizvodnju ili stabilne izvore snabdijevanja postaće osjetljive na spoljne šokove i cjenovne udare. Sposobnost da se obezbijedi stabilna proizvodnja i sigurno snabdijevanje električnom energijom tako postaje ključni faktor ekonomske i političke pozicije svake zemlje, kako sada, tako i u budućnosti - poručio je Savić.
Prema procjenama energetskih stručnjaka, zemlje zapadnog Balkana koriste male količine svog tehnički raspoloživog hidropotencijala. Najveći neiskorišćeni kapaciteti nalaze se u slivovima Drine, Trebišnjice i Dunava.
Cijene energije i dalje visoke
- 10-15% – mogući rast evropske potražnje za strujom do 2030.
- 1,5 - 3 puta – veće cijene struje nego prije 2020. u pojedinim dijelovima Evrope
Procjene evropskih energetskih institucija pokazuju da bi do 2030. godine potražnja za električnom energijom u Evropi mogla biti veća za oko 10 do 15 odsto u odnosu na period prije pandemije.
Istovremeno, evropsko tržište električne energije u posljednje tri do četiri godine obilježio je snažan rast cijena. Nakon energetskog šoka 2022. godine, kada su cijene dostizale rekordne nivoe, tržište se djelimično stabilizovalo, ali je ostalo značajno iznad pretkriznih vrijednosti. U dijelu centralne i jugoistočne Evrope cijene su i dalje u prosjeku 1,5 do tri puta više nego prije 2020. godine.
Uvozna zavisnost
Prema podacima međunarodnih energetskih agencija, više od polovine evropskih zemalja i dalje je neto uvoznik električne energije ili se oslanja na uvoz u periodima zimskih i ljetnih pikova potrošnje. U pojedinim godinama, zavisnost od uvoza u kriznim mjesecima prelazi i 15 do 20 odsto ukupne potrošnje.
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.
