Sutra je Dan primirja: Kako je 11. novembar 1918. godine promijenio svijet

Glas Srpske 10.11.2026 13:37

Foto: Agencije

BEOGRAD – Dan primirja, 11. novembar, obilježava se u znak sjećanja na okončanje Prvog svjetskog rata, najrazornijeg sukoba koji je svijet do tada vidio, u kojem je život izgubilo više od 17 miliona ljudi, a posebno teško stradala Srbija.

Najvažnije činjenice:

Primirje je potpisano 11. novembra 1918.
Stupilo je na snagu u 11 časova.
Sporazum su potpisale sile Antante i Njemačka.
- Prvi svjetski rat zvanično je okončan Versajskim mirovnim ugovorom 28. juna 1919. godine.
U ratu je poginulo najmanje 10 miliona vojnika, dok je još toliko ljudi umrlo od bolesti i gladi.
Srbija je izgubila oko 26 odsto stanovništva
Glavni simboli praznika su Natalijina ramonda i traka Albanske spomenice.

Tog dana, 11. novembra 1918. godine, u ranim jutarnjim časovima, u željezničkom vagonu u šumi kod Kompijenja, u Francuskoj, predstavnici Njemačke potpisali su primirje koje je stupilo na snagu tačno u 11.00 časova po srednjoevropskom vremenu.

Završni čin Prvog svjetskog rata

Bio je to završni čin Prvog svjetskog rata, započetog četiri godine ranije, u julu 1914. godine, napadom Austrougarske na Srbiju.

Primirje potpisano 11. novembra 1918. godine podrazumijevalo je obustavu neprijateljstava, povlačenje njemačkih vojnih formacija na istočnu obalu Rajne, savezničku okupaciju Rajnske oblasti, predaju njemačke ratne tehnike, kao i oslobađanje zarobljenih i interniranih lica.

Među najvažnijim odredbama bile su:

prekid neprijateljstava;
povlačenje njemačkih trupa sa okupiranih teritorija;
zabrana uništavanja infrastrukture;
razmjena ratnih zarobljenika;
obaveza plaćanja ratne odštete;
predaja i uništavanje dijela njemačkih ratnih brodova i podmornica.

Ipak, potpisivanje primirja nije značilo i formalni završetak Prvog svjetskog rata. Pregovori o konačnim uslovima mira nastavljeni su nakon toga, a rat je zvanično okončan Versajskim mirovnim ugovorom, potpisanim 28. juna 1919. godine

Pomorska blokada Njemačke je nastavljena, dok je utvrđivanje obima ratne odštete ostavljeno za naknadne pregovore i stručna tijela.

Primirje je potom produžavano sve do zaključivanja konačnog mirovnog sporazuma u Versaju, 28. juna 1919. godine.

Njemačke saveznice Bugarska, Turska i Austrougarska kapitulirale su nešto ranije.

Nakon što je srpska vojska probila Solunski front sredinom septembra 1918. godine, uslijedio je slom tog ratišta. Bugarska je kapitulirala 29. septembra, zatim je to učinila i Turska, a 3. novembra i Austrougarska.

Porazu Centralnih sila prethodila je teška kriza, prouzrokovana višegodišnjim iscrpljujućim ratovanjem. U Njemačkoj je vladala glad, a krajem rata zemlju je pogodila i epidemija španske groznice. U Austrougarskoj su vladali opšta nestabilnost, masovna dezerterstva i proces raspada Monarhije, nakon što je na više mjesta proglašeno otcjepljenje.

Vojni poraz Njemačke i put ka primirju

Na Zapadnom frontu njemačka vojska poražena je kod Amijena u avgustu 1918. godine, nakon čega je, zbog napredovanja savezničkih snaga, u Berlinu zavladala panika.

Njemačka vlada se u dramatičnim okolnostima obratila predsjedniku Sjedinjenih Američkih Država Vudrou Vilsonu, nudeći pregovore o uslovima prestanka ratnih dejstava na osnovu njegovih Četrnaest tačaka. Osnovu Vilsonovog programa činilo je pravo naroda na samoopredjeljenje.

Prethodno je u štabu njemačke Vrhovne komande u Spa, na teritoriji okupirane Belgije, zaključeno da je nastavak borbe bezizgledan. General Erih Ludendorf je krajem septembra saopštio caru Vilhelmu Drugom da je proboj njemačkih linija vjerovatan i predložio pokretanje inicijative za primirje.

Krajem oktobra u Njemačkoj je izbila pobuna. Počela je 29. i 30. oktobra u luci Vilhelmshafen, odakle se brzo proširila. Car Vilhelm Drugi abdicirao je 9. novembra, a narednog dana uputio se u izbjeglištvo u Holandiju.

Novi kancelar, princ Maksimilijan od Badena, na tu funkciju došao je 3. oktobra, sa zadatkom da Njemačku povede ka miru. Upravo on je 9. novembra proglasio ukidanje monarhije, nakon čega se povukao sa položaja kancelara u korist socijaldemokrate Fridriha Eberta.

Vlade Francuske, Velike Britanije i Italije, iako nisu bile saglasne sa Vilsonovom idejom samoopredjeljenja naroda, 5. novembra postigle su dogovor o započinjanju pregovora o primirju.

Njemačka delegacija, predvođena Matijasom Ercbergerom, krenula je u Francusku 6. novembra, a pregovori o uslovima primirja počeli su dva dana kasnije, 8. novembra.

Njemcima su predočeni uslovi primirja, uz rok od 72 časa za potpisivanje. Maršal Ferdinand Foš, koji je uglavnom oblikovao tekst primirja, tokom pregovora pojavio se samo dva puta.

Nakon manjih izmjena, primirje je usaglašeno u 5.00 časova, a potpisano do 5.20. Na snagu je stupilo u 11.00 časova, 11. novembra 1918. godine.

Potpisnici su, sa savezničke strane, bili maršal Ferdinand Foš i britanski admiral lord Roslin Vemis. Njemačku delegaciju činili su političar Matijas Ercberger, diplomata Alfred fon Oberndorf, general Detlof fon Vinterfeld i kapetan Ernst Vanselov.

Tim činom ratna dejstva obustavljena su u Evropi, ali su u pojedinim dijelovima svijeta potrajala još izvjesno vrijeme. U istočnoj Africi, na području Tanganjike i Sjeverne Rodezije, borbe su nastavljene još dvije sedmice.

Čak i na dan potpisivanja primirja, 11. novembra 1918. godine, do 11.00 časova, na frontu je poginulo 2.738 ljudi.

Više od 17 miliona žrtava, Srbija pretrpjela najveće gubitke

Tokom Prvog svjetskog rata poginulo je više od 17 miliona ljudi, među kojima je nešto više bilo na strani Antante. Skoro deset miliona činile su vojne žrtve, dok su ostalo bili civili.

Srazmjerno veličini zemlje i broju stanovnika, najtragičnije posljedice rat je ostavio po Srbiju.

U memorandumu Delegacije Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca na Mirovnoj konferenciji u Parizu 1919. godine navedeno je da je Srbija do oktobra 1915. godine mobilisala 707.343 lica, odnosno 24 odsto stanovništva ili 40 odsto muške populacije.

Prema istom dokumentu, ukupni gubici Srbije iznosili su 1.247.435 ljudi, odnosno 28 odsto stanovništva iz 1914. godine.

Od toga je bilo:

402.435 vojnih gubitaka;
845.000 civilnih žrtava.

Nestanak velikih carstava i nastanak novih država

Ishod Prvog svjetskog rata doveo je do nestanka Austrougarske, koja je i započela rat napadom na Srbiju. Na njenim ruševinama nastale su nove nacionalne države Austrija i Mađarska.

Njemačka je izgubila dijelove teritorije na istoku u korist Poljske, dok su Alzas i Lorena vraćeni Francuskoj. Oduzete su joj i sve kolonije, među kojima su Tanganjika, Kamerun, Jugozapadna Afrika, Togo i Nova Gvineja.

Turska je izgubila posjede na Bliskom istoku, dok je zahvaljujući odlučnosti Kemala Ataturka izbjegla da i sama bude potpuno rasparčana.

Rusko carstvo nestalo je kao posljedica revolucija u toj zemlji, februara i oktobra, odnosno novembra 1917. godine. Sovjetska Rusija istupila je iz rata krajem te godine, a konačno je to potvrđeno separatnim mirom u Brest-Litovsku, potpisanim u martu 1918. godine.

Na ruševinama nestalih imperija nastale su nove nacionalne države: Čehoslovačka, Poljska, Finska, Estonija, Letonija i Litvanija. Italija, Rumunija i Danska dobile su teritorijalna proširenja, kao i Japan na Pacifiku i Portugalija u Africi.

U Beogradu je regent Aleksandar Karađorđević 1. decembra 1918. godine proglasio formiranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, potonje Jugoslavije, što je u to vrijeme doživljeno kao ostvarenje nacionalnih ideala.

U savremenoj Srbiji Dan primirja obilježava se kao državni praznik.

Natalijina ramonda – cvijet koji oživljava i kada se potpuno osuši

Jedan od najprepoznatljivijih simbola Dana primirja u Srbiji jeste Natalijina ramonda, poznata i kao „cvijet feniks“, zbog neobične sposobnosti da ponovo oživi čak i nakon što se potpuno osuši.

Ova rijetka biljka može da preživi duge periode bez vode. Kada izgleda potpuno osušeno i beživotno, dovoljno je da dobije malo vode kako bi ponovo oživjela.

Simbolika Natalijine ramonde povezana je sa stradanjem srpskog naroda i vojske u Prvom svjetskom ratu, ali i njihovim oporavkom i obnovom države nakon ogromnih gubitaka.

Kao što ova biljka ponovo oživljava poslije potpunog sušenja, tako se i Srbija nakon velikih stradanja uzdigla i obnovila.

Postoje dvije bliske vrste ove biljke:

- Srpska ramonda (Ramonda serbica) – vrsta koju je opisao botaničar Josif Pančić 1874. godine.
- Natalijina ramonda (Ramonda nathaliae) – dobila je ime po kraljici Nataliji Obrenović.

Ramonda je otkrivena na području Španije još tridesetih godina 19. vijeka, a njene balkanske vrste kasnije su privukle pažnju botaničara.

Natalijinu ramondu otkrio je i opisao Sava Petrović, dvorski ljekar kralja Milana Obrenovića, 1884. godine. Ime je dobila u čast kraljice Natalije.

Ova biljka raste na području Balkana, u Srbiji, Sjevernoj Makedoniji i Grčkoj, a posebno je simbolično njeno prisustvo na planini Nidže, čiji je najviši vrh Kajmakčalan, mjesto jedne od najznačajnijih bitaka srpske vojske u Prvom svjetskom ratu.

Amblem Dana primirja objedinjuje oba simbola – cvijet Natalijine ramonde i traku Albanske spomenice. Na taj način povezani su stradanje, povlačenje, istrajnost i obnova srpske države.

Albanska spomenica – odlikovanje za vjernost otadžbini

Drugi važan simbol Dana primirja jeste Albanska spomenica, odnosno odlikovanje ustanovljeno u znak sjećanja na povlačenje srpske vojske preko Albanije tokom zime 1915/1916. godine.

Spomenica je ustanovljena 5. aprila 1920. godine ukazom prestolonasljednika, princa-regenta Aleksandra Karađorđevića, u tadašnjoj Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca.

Ovo državno vojno i civilno odlikovanje dodijeljeno je pripadnicima srpske vojske koji su učestvovali u povlačenju preko albanskih planina.

Tokom povlačenja, pored vojske, preko Albanije u Grčku kretali su se i vrhovna komanda, kralj, Narodna skupština i dio civilnog stanovništva.

Na ostrvu Krf, uz pomoć saveznika, srpska vojska je obnovila svoje snage, nakon čega je učestvovala u proboju Solunskog fronta 1918. godine.

Na prednjoj strani Albanske spomenice, ispod orla, nalazi se medaljon uokviren lovorovim vijencem, sa profilom glave Aleksandra Karađorđevića i natpisom: „SVOJIM RATNIM DRUGOVIMA ALEKSANDAR“.

Na poleđini se nalazi natpis u tri reda: „ZA VERNOST OTADžBINI“.

Kako se Dan primirja obilježava u svijetu

Jedanaesti novembar obilježava se u brojnim zemljama svijeta, posebno u nekadašnjim savezničkim državama.

U Velikoj Britaniji, Kanadi, Australiji i Francuskoj ovaj datum posvećen je sjećanju na poginule i nestale vojnike u Prvom i Drugom svjetskom ratu, ali i u drugim oružanim sukobima.

U Velikoj Britaniji i zemljama Komonvelta obilježavanje se tradicionalno održava u 11 časova, kada se minutom ćutanja odaje počast stradalima. To je vrijeme kada je primirje 1918. godine stupilo na snagu.

Praznik se naziva Dan sjećanja ili Dan primirja, a u Velikoj Britaniji prvi put je zvanično obilježen na godišnjicu potpisivanja primirja, 11. novembra 1919. godine.

Tada je kralj Džordž Peti pozvao stanovništvo da zastane i dva minuta ćutanja posveti žrtvama rata.

Danas se u tim zemljama odaje počast i stradalima u kasnijim sukobima, uključujući ratove u Zalivu, na Foklandskim ostrvima, u Iraku i Avganistanu.

Simbol Dana sjećanja u Velikoj Britaniji je crveni mak.

Ovaj cvijet raste na nekadašnjim bojištima Belgije i sjevera Francuske, a postao je simbol sjećanja na vojnike poginule u Prvom svjetskom ratu.

Posebno mjesto zauzima u ratnoj poemi „Na poljima Flandrije“, koja govori o macima koji su procvjetali na mjestima masovnih grobnica i razorenih bojišta.

U Sjedinjenim Američkim Državama 11. novembar obilježava se kao Dan veterana, posvećen odavanju počasti svima koji su služili u oružanim snagama.