Amerika preuzima gasne ključeve od Rusije

Potpisivanje zajedničke izjave o jačanju bezbjednosti snabdijevanja prirodnim gasom u centralnoj i istočnoj Evropi na Transatlantskom samitu o sigurnosti gasa održanom u Vašingtonu predstavlja značajan korak u preoblikovanju energetskih tokova na evropskom kontinentu i jasan signal da se formira novi strateški red na tržištu energije.

Fakti

• Vertikalni koridor predviđa povezivanje gasnih sistema od Grčke do Slovačke, uz moguće uključivanje Moldavije i Ukrajine, s ciljem diverzifikacije izvora snabdijevanja.
• Grčka i Hrvatska se pozicioniraju kao ključna energetska čvorišta zahvaljujući LNG terminalima u Aleksandropolisu, Revithausi i na Krku.
• Crna Gora planira izgradnju LNG terminala u Baru, što bi joj donijelo ulogu tranzitnog i strateškog energetskog centra.
• BiH još nije direktno uključena, ali kroz Južnu i Zapadnu interkonekciju nastoji osigurati veću energetsku bezbjednost.
• SAD jačaju uticaj u Evropi kroz izvoz LNG-a, dok Rusija preusmjerava isporuke ka Aziji i drugim tržištima.
• Evropa je od 2022. godine potrošila stotine milijardi evra na uvoz LNG-a, pri čemu je američki gas znatno skuplji od ruskog cjevovodnog.
• Postoje nagovještaji da bi američke kompanije mogle preuzeti kontrolu nad „Sjevernim tokom 2“, što bi promijenilo geopolitičku ravnotežu u snabdijevanju gasom.

Dokument definiše obaveze zemalja potpisnica na diverzifikaciju izvora i ruta snabdijevanja, jačanje regionalne infrastrukture, izgradnju interkonekcija i uspostavljanje dugoročnih komercijalnih aranžmana.

Jedan od osnovnih ciljeva je uspostavljanje takozvanog Vertikalnog koridora – gasne mreže koja će omogućiti transport gasa od Južne ka Sjevernoj Evropi.

Koridor bi trebalo da obuhvati gasne sisteme Grčke, Bugarske, Rumunije, Mađarske i Slovačke, a kroz buduće interkonekcije vjerovatno i Moldavije i Ukrajine.

KLjUČNA ČVORIŠTA

Grčka se u ovoj priči profiliše kao ključno energetsko čvorište Jugoistočne Evrope. LNG terminali kod Aleksandropolisa i Revithausa omogućuju prijem tečnog prirodnog gasa iz SAD, a interkonektori ka Bugarskoj i Sjevernoj Makedoniji omogućuju da gas nastavi ka centralnoj Evropi.

Grčka istovremeno razvija domaće kapacitete za proizvodnju i skladištenje gasa, što joj omogućuje da dugoročno postane neto izvoznik energije. Ugovori sa američkim kompanijama, uključujući Ševron, za istraživanje i proizvodnju plina, jasno pokazuju da zemlja teži energetskoj nezavisnosti i strateškom uticaju u regionu.

Hrvatski LNG terminal na Krku predstavlja drugi strateški element Vertikalnog koridora. Sa kapacitetom od 2,6 milijardi kubnih metara godišnje, terminal omogućuje snabdijevanje srednje Evrope, uključujući Mađarsku, Sloveniju, a u nekoj budućnosti možda i BiH.

I ĐETIĆI U TRCI

I Crna Gora namjerava biti dio ove nove strateške i geopolitičke priče. Planirana je izgradnja LNG terminala u luci Bar sa kapacitetom od pet do šest milijardi kubnih metara godišnje, uključujući skladišta.

Terminal bi trebalo imati dvosmjerni protok i povezivanje sa regionalnim tržištima, omogućavajući distribuciju gasa do balkanskih i evropskih država.

Ovaj projekat Crnoj Gori bi otvorio mogućnost da postane važan tranzitni i strateški energetski centar sa značajnim ekonomskim efektom i većom sposobnošću uticaja na regionalnu energetsku stabilnost.

A GDJE SMO MI

BiH trenutno nije direktno uključena u Vertikalni koridor, ali planirani projekti izgradnje Južne interkonekcije koji bi povezali Mostar i Novi Travnik sa LNG terminalom Krk, kao i Zapadna interkonekcija, omogućiće da FBiH i Republika Srpska osiguraju svoju energetsku bezbjednost.

Republika Srpska, iako trenutno oslonjena na ruski gas preko Turskog toka, razmatra priključenje na Južnu interkonekciju. Istovremeno, u istočnom dijelu Republike Srpske sprovodi se izgradnja dvosmjernog gasovoda koji će omogućiti povezivanje sa terminalima u Grčkoj i potencijalnim u Crnoj Gori.

GEOPOLITIKA

Vertikalni koridor ima i ekonomski i geopolitički značaj. Za SAD on predstavlja instrument tržišne strategije i geopolitičkog uticaja, osigurava trajno prisustvo američkog LNG-a na evropskom tržištu i omogućuje regulisanje cijena u regionu. I vašingtonski samit je jasan signal da SAD namjeravaju trajno jačati svoju ulogu na evropskom energetskom tržištu.

Evropska unija i SAD već su uspostavile okvirnu saradnju u oblasti energetike koja podstiče diverzifikaciju izvora snabdijevanja i povećanje isporuka američkog tečnog prirodnog gasa u Evropu. Međutim, važno je napomenuti da tržišne realnosti vrlo često utiču na konačne rute snabdijevanja.

Američki LNG koji je prvobitno bio namjenjen za Evropu u nekim slučajevima bio je preusmjeren ka azijskim tržištima zbog viših cijena. Privatni vlasnici tankera i trgovci reaguju na globalne tržne signale, tako da isporuke LNG-a nisu uvijek strogo definisane političkim okvirima.

 

RUSKA STRATEGIJA

Rusija je pak postalo svjesna da gubi dominantnu poziciju na evropskim prostorima zbog sankcija, političkih pritisaka i geopolitičkih promjena. Predsjednik Vladimir Putin nedavno je čak upozorio na moguće diverzije na gasovodima Turski i Plavi tok, koji snabdijevaju balkanske zemlje.

Istovremeno, sve ukazuje da postoji prećutni, implicitni dogovor između Rusije i SAD o redistribuciji zona uticaja, uključujući energetsku sferu. Rusija okreće svoj izvoz ka drugim tržištima, prije svega azijskim, dok SAD jačaju svoju poziciju kroz LNG i interkonekcije, što u praksi znači novu geopolitičku ravnotežu u snabdijevanju Evrope.

Pored Kine, ruski energetski izvoz obuhvata Tursku, Kazahstan i Uzbekistan, a Moskva aktivno razvija isporuke LNG-a u Aziju kako bi nadomjestila pad isporuka u Evropu. Rusija preko gasovoda „Snaga Sibira“ isporučuje gas Kini, a očekuje se proširenje ovog kapaciteta.

EVROPSKI PROJEKTI

Pored Vertikalnog koridora, u Evropi se razvija više strateških gasnih projekata.

Transjadranski gasovod dovodi gas iz Azerbejdžana preko Grčke i Albanije do Italije. Jonsko-jadranski gasovod planira povezivanje Grčke, Albanije, Crne Gore i Hrvatske sa mogućim priključkom BiH i Sjeverne Makedonije.

Baltički konektor povezuje Finsku i Estoniju, dok severni LNG terminali u Holandiji, Belgiji i Poljskoj pružaju dodatne rute snabdijevanja za srednju i istočnu Evropu.

Krčki i Barski terminali, uz buduće interkonekcije, čine Balkan važnim energetskim čvorištem, omogućavajući stabilan i diverzifikovan protok gasa.

NOVI ODNOS SNAGA

Vertikalni koridor, u kombinaciji sa ostalim evropskim gasnim projektima i LNG terminalima, jasno pokazuje da Evropa ulazi u fazu trajne transformacije energetskih pravaca.

Jug kontinenta, predvođen Grčkom uz podršku američkog LNG-a, dobija stratešku težinu, dok Balkan postaje prostor preklapanja interesa velikih sila.

Strateško povlačenje Rusije sa evropskih tržišta i mogući dogovor Vašingtona i Moskve ukazuju da se formira novi energetski red, u skladu sa globalnim političkim i ekonomskim interesima. Evropa se postepeno priprema za svijet u kojem će ruskog gasa biti sve manje, a strateška konkurencija, moguće sabotaže i krize biće sve izraženije.

Rusija se okreće ka drugim tržištima kako bi nadomjestila pad isporuka u Evropu, pri čemu Azija i susjedni regioni postaju prioriteti, a SAD i EU oblikuju novu transatlantsku energetsku ravnotežu. Pitanje je samo koju će cijenu platiti obični ljudi, ali evropska ekonomija.

KONAČNI RAČUN

Evropa je od 2022. godine započela transformaciju svog energetskog snabdijevanja, odustajući od ruskog prirodnog gasa u korist uvoza tečnog prirodnog gasa iz SAD i drugih izvora. Ova tranzicija imala je značajan finansijski uticaj, kako kroz direktne troškove uvoza, tako i kroz povećane cijene gasa i logističke izdatke.

Prema podacima instituta IEEFA od početka 2022. do kraja 2023. zemlje EU su na uvoz LNG‑a potrošile oko 171,5 milijardi evra, od čega je više od polovine otišlo za američki LNG.

Samo u periodu januar–novembar 2024. godine, troškovi za LNG uvoz iznosili su približno 35,9 milijardi evra, a za američki gas izdvojeno je oko 16,2 milijardi evra. Pored finansijskih izdataka, Evropa se suočila sa strukturnim razlikama u cijenama – američki LNG u 2025. godini bio je dvostruko skuplji od ruskog gasa koji je stizao cjevovodom, što je dodatno povećavalo troškove snabdijevanja i transporta.

Ukupno gledano, prelazak Evrope sa ruskog gasa na američki i druge izvore LNG‑a koštao je par stotina milijardi evra u proteklih nekoliko godina.

„Sjeverni tok“

Dok Evropa nastavlja da gradi novu gasnu mrežu kroz LNG terminale i interkonekcije, u pozadini se otvara mogućnost da neka od velikih američkih energetskih kompanija preuzme kontrolu nad Sjevernim tokom 2.

Taj korak, koji bi bio i komercijalno i strateški značajan, Vašingtonu bi omogućio direktan uticaj na jedan od najvažnijih gasnih tokova ka Evropi, već i učvrstila pozicija SAD kao ključnog arbitra u snabdijevanju kontinenta.

Međutim, analitičari upozoravaju da bi stvarna promjena vlasništva mogla biti uglavnom formalna: ruski gas bi i dalje stizao u Evropu, ali preko američke kompanije, koja bi samo promijenila etiketu isporuke i naplaćivala proviziju.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.