Vašington mijenja pravila igre: Sarajevo ostaje bez pomoći OHR-a

BANjALUKA - SAD su poslale jasan signal da odustaju od uloge političkog arbitra i glavnog inženjera unutrašnjih procesa na zapadnom Balkanu, uključujući i BiH, te da napuštaju dugogodišnji koncept izgradnje država i nacija. Poruka je suštinski jednostavna, Vašington više ne namjerava da oblikuje političke sisteme u regionu, već da unutar postojećih štiti i optimizuje sopstvene interese.

Navodi se to u izvještaju Stejt departmenta upućenom na adresu američkog Kongresa, a koji se bavi promovisanjem regionalne stabilnosti i ekonomskog prosperiteta na prostorima zapadnog Balkana. U dokumentu se eksplicitno konstatuje da je era izgradnje nacija pod vođstvom SAD završena, čime se, prema ocjeni analitičara, zatvara period u kojem je Vašington imao ulogu ključnog političkog arbitra u postdejtonskoj BiH i širem regionu.

Zaokret

Iako Stejt department formalno potvrđuje podršku Dejtonskom mirovnom sporazumu, suverenitetu i teritorijalnom integritetu BiH, uočljiv je n zaokret u pristupu. U dokumentu se više ne pominju dosadašnje političke fraze - izgradnja funkcionalne države i međunarodni intervencionizam.

Umjesto toga, u prvi plan dolazi stabilnost, uz poruku da domaći akteri moraju preuzeti primarnu i daleko veću odgovornost za unutrašnje procese. Kako se dalje navodi u ovom izvještaju, prioritet SAD je da lokalni akteri rješavaju sopstvene izazove, umjesto da se oslanjaju na stalnu spoljnu intervenciju i nadzor.

Ovaj pristup, odnosno zaokret u Vašingtonu i Bijeloj kući, nije nov. On je već najavljen kroz izjave visokih američkih zvaničnika, među kojima se izdvajaju nastupi podsekretara Kristofera Landaua u Dejtonu, kao i kasnije poruke potpredsjednika Džej Di Vensa. Sada taj politički pravac dobija i institucionalnu formu u zvaničnim dokumentima.

Glavobolja

U praktičnom smislu, ova promjena se najdirektnije odražava na BiH, a posebno na odnos prema Republici Srpskoj. Uočljivo je ublažavanje instrumenata direktnog političkog pritiska, uključujući i sankcioni režim, kao i redefinisanje uloge visokog predstavnika.

Ove poruke trebalo bi najviše da zabrinu političke strukture u Sarajevu. Na ovo ukazuje i diplomata Lučiano Kaluža, komentarišući sadržaj novog dokumenta objavljenog na službenim stranicama Stejt departmenta.

Kako kaže, američka spoljna politika prema balkanskim prostorima nesumnjivo se promijenila. Ona je daleko pragmatičnija kada je u pitanju rješavanje raznih izazova, pa i onih vezanih za BiH.

- Poruke da neće više biti izgradnje nacija i država mnogo govore. Taj model se očigledno pokazao kao neuspješan i nova američka administracija je toga postala svjesna. Zbog toga su i ove posljednje poruke takve kakve jesu, da domaći političari moraju sami rješavati izazove s kojima se suočavaju, bez međunarodnog intervencionizma. Tu se naravno misli i na OHR, koji je do sada zloupotrebljavao svoje nadležnosti. Iz dokumenta se može vidjeti da SAD sada BiH ostavljaju izabranim političkim strukturama – istakao je Kaluža.

Početak kraja

Ovaj diplomata podsjeća i da je to na čemu Republika Srpska zagovara godinama, pa i decenijama. Smatra da se zbog ovakvog zaokreta u spoljnoj američkoj politici političko Sarajevo sada suočava sa velikim problemom, jer su do sada svoju politiku gradili upravo na toj pomoći sa strane i intervencionizmu OHR-a, pa i neizabranih visokih predstavnika.

- Bošnjačke političke elite treba konačne da shvate da Banjaluka i Mostar treba da budu daleko bliži Sarajevu nego Kacelarija visokog predstavnika ili neke inostrane ambasade. Da je bilo tako, o tome najbolje govore nedavne izjave bivšeg američkog ambasadora u BiH Majkla Marfija, koji je priznao da je bio kreator politike u Sarajevu, te da je bio idejni tvorac takozvane "Trojke" -kaže Lučiano.

Stava je i da sve ovo u neku ruku predstavlja početak kraja OHR-a, kakvog smo poznavali. Kako kaže, možda ova kancelarija još neće biti zatvorena, ali će njena buduća uloga biti korjenito redefinisana, ograničena i vraćena u okvire Dejtonskog mirovnog sporazuma.

Akcenat na ekonomiji

U istom dokumentu Stejt departmenta naglašena je i ekonomska dimenzija novog pristupa SAD zemljama zapadnog Balkana. On se više ne posmatra primarno kao prostor političke transformacije, već kao zona geoekonomskog nadmetanja i infrastrukturnog povezivanja. Region se definiše kao prostor strateških transportnih koridora, energetskih resursa i potencijala za američke investicije.

Vašington u tom kontekstu stavlja akcenat na poboljšanje poslovnog ambijenta, jačanje pravne sigurnosti i uklanjanje barijera za američke kompanije, ali istovremeno i na kontrolu strateških investicija, kako bi se ograničio uticaj Rusije i Kine. Tako se težište američke politike postepeno pomjera iz sfere institucionalnog oblikovanja država u sferu ekonomskog pozicioniranja u ključnim sektorima.

Planovi

Energetika u tom kontekstu postaje centralna tačka američkog angažmana. Smanjenje zavisnosti od ruskog gasa i integracija regiona u zapadne energetske tokove označeni su kao strateški prioriteti. U fokusu su tečni prirodni gas, nuklearne tehnologije i obnovljivi izvori energije.

BiH se u tom okviru pojavljuje kroz konkretne infrastrukturne projekte, poput Južne gasne interkonekcije sa Hrvatskom, ali i kroz širu mrežu regionalnog energetskog povezivanja. To u praksi znači da će se američko prisustvo u BiH sve manje mjeriti političkim intervencijama, a sve više kroz energetske projekte, investicije i infrastrukturne koridore.

I ovaj pravac nije bez prethodne teorijske i političke artikulacije. Američki stručnjak za upravljanje konfliktima Edvard P. Džozef je u svojoj analizi "Kako Tramp može popraviti defektni mirovni sporazum BiH" iznio tezu da BiH može postati "evropski Vijetnam" – zemlja koja bi iz postkonfliktne stabilizacije prešla u fazu snažnog ekonomskog rasta zasnovanog na stranim investicijama i specijalnim ekonomskim zonama.

Dejton plus

Džozef predlaže model "Dejton plus", koji ne podrazumijeva novi sporazum, već duboku funkcionalnu i ekonomsku reviziju postojećeg sistema. U centru tog pristupa je takozvana biznis diplomatija – stabilnost kroz investicije, a ne kroz politički intervencionizam.

Ekonomski model koji on opisuje zasniva se na specijalnim industrijskim zonama, poreskim olakšicama i dolasku velikih stranih kompanija. BiH bi se razvijala po sektorima: Banjaluka kao IT i automobilski klaster, Mostar kao energetski i turistički centar, Tuzla kao logistički i industrijski čvor, a Sarajevo kao regionalni hab za uslužne i tehnološke djelatnosti. U širem smislu, taj model podrazumijeva veću ekonomsku autonomiju entiteta i funkcionalnu transformaciju dijelova administrativnog sistema u ekonomske regione.

U bezbjednosnoj dimenziji, predloženo je i ograničeno američko prisustvo radi stabilizacije i zaštite ključne infrastrukture, dok bi politički procesi bili sve više potisnuti u domen unutrašnjih dogovora.

Na kraju, suština novog pristupa svodi se na jednu promijenjenu logičku matricu. BiH više nije projekat koji treba politički oblikovati, već prostor koji treba održavati stabilnim i ekonomski funkcionalnim.

Trn u oku

U dokumentu Stejt departmenta Rusija i Kina pominju se samo u kontekstu američke ekonomske i geopolitičke strategije na zapadnom Balkanu. SAD će, prema navodima iz ovog izvještaja, nastojati da kroz unapređenje poslovnog ambijenta i kontrolu strateških investicija ograniči njihov uticaj u regionu. Nema detaljne političke analize njihovih aktivnosti, već se oba aktera posmatraju kao spoljni konkurenti u sferi investicija, infrastrukture i energetike.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.