TEMA: Kako bi mogao izgledati novi globalni poredak u budućnosti

BANjALUKA - Prije 80 godina tri velike sile - SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo i Sovjetski Savez - okupile su se na Krimu da odluče o sudbini evropskog kontinenta razorenog ratom. Frenklin Ruzvelt, Vinston Čerčil i Jozef Staljin tada su na Jalti postavili uslove za ono što je na kraju dovelo do gvozdene zavjese, što je podstaklo decenijama dug hladni rat.

Od te 1945. godine pa do danas SAD su bile garant evropske bezbjednosti i to prije svega kroz NATO, koji je bio centralni dio spoljne politike Vašingtona. Ponovnim dolaskom u Bijelu kuću novi američki predsjednik to očigledno želi naglavačke da okrene, ostavljajući Evropu da se sama o sebi brine. Zaprijetio je čak povlačenjem američkog vojnog kontingenta sa Starog kontinenta, ali je i upozorio da bi SAD mogle izaći iz NATO-a, jer je on postao jedan relikt prošlosti. 

Ukoliko Tramp nastavi sa sprovođenjem datih obećanja, bezbjednosni poredak uspostavljen nakon 1945. godine biće srušen, a što onda otvara niz pitanja, a prije svega - kako bi mogla izgledati nova podjela karata i interesnih sfera te kakvu bi ulogu u svemu tome mogla imati zbunjena i zatečena Evropa?! Mnogi smatraju da će ovu godinu istoričari u nekom narednom periodu gledati kao na kraj onoga što je bila era atlantista. 

IZOLACIJA

Prije Drugog svjetskog rata SAD su bile izolacionistička zemlja i u velikoj mjeri odvojena od Evrope. Razdvojena okeanima i hiljadama kilometara, Amerika se tokom većeg dijela svoje istorije razvijala sa željom da se oslobodi i izoluje od ostatka svijeta. 

I taj izolacionizam postao je dio američke kulture. Svoje bezbjednosne interese nisu vidjeli u Evropi. Drugi svjetski rat je to promijenio. Nakon toga američka spoljna politika postala je internacionalistička, što je iznjedrilo i NATO savez, koji je trebalo da garantuje evropsku bezbjednost.

Ova garancija proizašla je iz pregovora na Jalti sa Josifom Staljinom. SAD su zajedno sa Engleskom i SSSR-om pristale na relativne sfere uticaja. Ovo je podijelilo Evropu duž takozvane gvozdene zavjese, koja je istočnu i srednju Evropu proglasila dijelom sovjetske sfere uticaja. 

To je uključivalo Litvaniju, Baltik i Ukrajinu, koji su tada bili dio SSSR-a. Svijet koji je Amerika tada napravila bio je drugačiji od bilo čega što je bilo ranije. On se zasnivao ne samo na američkoj hegemoniji, već i na strateškoj odluci da ugradi svoju moć u širi okvir institucija i zakona koji su u principu otvoreni za sve zemlje. Ovaj projekat izgradnje reda nije bio čin milosrđa, već pukog interesa. 

Onda se na političkoj sceni pojavio Tramp. Njegov prvi mandat doveo je u pitanje internacionalizam američke spoljne politike, odnosno hegemonizam. Po ulasku u Bijelu kuću Tramp odmah potpisuje sveobuhvatnu izvršnu uredbu sa potencijalom da prekine decenije američkog globalnog angažmana pa i same hegemonije, za koju nova administracija smatra da je u proteklim decenijama bila štetna po SAD. 

TRAMP I DžEJMS MONRO

Trampov slogan - Amerika na prvom mjestu, koji su mnogi izgleda olako shvatili, mogao bi upravo biti jedan od prvih koraka, poteza koji bi mogli značiti uvod u nešto što se zove - raspad, odnosno kraj svijeta, koji je bio napravljen poslije 1945. godine. 

Novi američki predsjednik se često u pojedinim evropskim zemljama, ali i od strane pojedinih lidera, doživljava kao usamljeni strijelac bez strateškog smisla ili političke vizije. Međutim, njegovi potezi, kada se ogole, pokazuju da to i nije baš tako. 
Na Bliskom istoku on je inicirao normalizaciju arapsko-izraelskih odnosa, ali i pokrenuo proces okončanja rata u Ukrajini. Ako tome dodamo da je donio odluku da Meksički zaliv preimenuje u Američki, povrati Panamski kanal, nekako preuzme Grenland i pripoji Kanadu - pojavljuje se jasna poruka, odnosno slika kako to američki predsjednik vidi ostatak svijeta i šta mu je krajnja namjera. Prijedloga da SAD kupe dio nečije teritorije bilo je i ranije. 

Najpoznatiji - kupovina teritorije Luizijane od Francuske 1803. za 15 miliona dolara i Aljaske od Rusije 1867. za 7,2 miliona dolara. Tramp, takođe, nije prvi predsjednik koji je bacio pogled na Grenland: Endrju Džonson je razmišljao da ga kupi 1867, a Hari Truman je 1946. ponudio Danskoj 100 miliona dolara u zlatu. 

Da bi uopšte došao u poziciju da ponovo trguje, Tramp prije toga mora na tapet staviti rad mnogobrojnih međunarodnih organizacija, pa i samih Ujedinjenih nacija. 

Novi američki predsjednik očigledno vjeruje da je ponovno pregovaranje o međunarodnim sporazumima i preispitivanje dosadašnjih saveza - najefikasniji način da bude izgrađen globalni sistem koji će bolje služiti interesima SAD. To, između ostalog, podrazumijeva odustajanje od globalizma i prelazak na izolacionizam, a kako bi Amerika ojačala iznutra, ali i u svom okruženju, što mnogi upoređuju sa takozvanom Monroovom doktrinom. 

Radi se o strategiji koju je prvi uveo predsjednik Džejms Monro 1823. godine u jeku raznih pobuna protiv španske kolonijalne vladavine koje su potresale Latinsku Ameriku. Tadašnji američki lideri su se brinuli da bi druge evropske sile mogle da popune vakuum. Da bi spriječio ovaj ishod, Monro je osmislio američki sistem prema kojem je evropskim silama bilo zabranjeno da se miješaju. 

Međutim, pod vođstvom Frenklina Ruzvelta Sjedinjene Države su odlučile da jednostavno čuvanje zapadne hemisfere nije dovoljno. Nova administracija to želi promijeniti. Državni sekretar Marko Rubio otkrio je da SAD žele napraviti multipolarni svijet sa nekoliko velikih sila.

OKRETANjE KA KINI

Tramp pored toga otvoreno prezire i međunarodne institucije i tradicionalne saveze. Umjesto toga on vidi veliku priliku u svijetu kojim dominiraju supersile. Između redova - Trampov pristup je zasnovan na surovom realizmu. Za Evropu, koja se u posljednjih osam decenija oslanjala isključivo na Ameriku, ovo nije samo poziv za buđenje, to je egzistencijalni izazov koji dovodi u pitanje čitav transatlantski savez.

Sudeći prema njegovim planovima nova američka administracija pokušava da primijeni i obrnutu Kisindžerovu strategiju, da se sprijatelji sa Rusijom da bi izolovala Kinu. Takav potez bio bi suprotan onome što su američki predsjednik Ričard Nikson i državni sekretar Henri Kisindžer izveli sa Kinom i Sovjetskim Savezom sedamdesetih. Tada je Nikson posjetio Peking i normalizovao odavno zamrznute diplomatske odnose sa njenim liderima. Ovo je omogućilo Americi da odvoji Kinu od Moskve i dozvoli američkim liderima da iskoriste svoju ojačanu poziciju protiv Rusa, što je na kraju dovelo i do raspada Sovjetskog Saveza. 

Tramp danas očigledno shvata da Rusija nije egzistencijalna prijetnja Americi. Ne plaši se ruske prodaje energije Evropi, budući da ona ne pretenduje da podriva opštu kontrolu SAD nad globalnom ekonomijom. Ali, s druge strane, brzi razvoj tehnologije i nauke u Kini predstavlja prijetnju američkoj dominaciji u ključnim sektorima globalne ekonomije. U Bijeloj kući su shvatili da u eri globalizma trenutno nemaju velike šanse u suprotstavljanju zahuktaloj Kini te donose odluke koje Ameriku uvode u jednu vrstu izolacionizma. 

ŠTA ĆE BITI SA NATO-om

I na kraju ostaje pitanje šta će biti sa kolektivnom zapadnom bezbjednošću i NATO-om - reliktom prošlosti, koji je imao smisla u doba hladnog rata. Da li ćemo zaista biti svjedoci nestanka ovog vojnog saveza, šta bi ga moglo zamijeniti ili, ako opstane, kako bi on mogao izgledati bez Amerike, jer se od strane nove administracije može čuti da je nacionalni prioritet obezbjeđivanje sopstvenih granica?

I tokom svog prvog mandata Tramp nije krio da želi da uništi NATO, ili barem da povuče SAD iz ove alijanse. Da li će i do toga doći? Amerika trenutno troši oko 2,9 odsto svog BDP-a na odbranu i izgleda da planiraju smanjenje, a ne povećanje tog procenta. U tom kontekstu treba posmatrati i izjave da SAD nisu protiv raspoređivanja evropskih mirovnih snaga na tlu Ukrajine. To se savršeno uklapa u njegovu opštu strategiju prebacivanja svih troškova na Evropu. 

Tramp zna da njegov zahtjev upućen evropskim saveznicima da izdvajaju čak pet odsto svog BDP-a za potrebe NATO-a neće biti ispunjen, što mu onda daje alibi da u potpunosti skine odgovornost SAD za evropsku bezbjednost.
Takođe, vjerovatno zna i bi da u slučaju da Rusija pristane na raspoređivanje mirovnih snaga na teritoriji Ukrajine, briselski i evropski lideri iskoristili poraz i predstavili ga kao kolosalan uspjeh. 

Evropske lidere je sve ovo zateklo. Ne postoji konsenzus šta i kako dalje. Suočavaju se sa oštrim izborom - da potvrde svoju geopolitičku nezavisnost ili rizikuju da budu po strani. Nedavna analiza pokazuje da bi odbrana Evrope bez američke vojne podrške zahtijevala najmanje 300.000 dodatnih vojnika i godišnje povećanje potrošnje od 250 milijardi evra. 

Budući njemački kancelar Fridrih Merc dramatično je poručio da Evropa ima samo pet minuta do ponoći.

MAKRON PRVI PIK

Dolazak na vlast Donalda Trampa i potezi koje je u međuvremenu povukao otvorili su i pitanje ko će biti novi evropski lider. Ko je taj koji bi mogao uzeti pokidane evropske povoce? Mnogi misle da u Vašingtonu smatraju da bi to mogao biti pomenuti francuski predsjednik Emanuel Makron, jer je, kako su istakli - fleksibilan. Pojedini analitičari misle da je on idealan kandidat za potpisivanje svojevrsne kapitulacije Evrope, a koja bi mogla biti uvod i u svojevrsni raspad Evropske unije kakvu danas poznajemo. 

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.