Šta je ostalo iza USAID-a godinu dana nakon zatvaranja

BANjALUKA - Višegodišnja iluzija o takozvanom nezavisnom civilnom društvu u BiH doživjela je snažan udarac onog trenutka kada se urušio sistem finansiranja iz Vašingtona, a američka administracija, zbog brojnih kritika na račun neefikasnosti, netransparentnosti i načina trošenja novca, krenula u gašenje velikog broja programa USAID-a.

Međutim, čim je postalo jasno da značajan dio nevladinih organizacija i medijskih projekata koji su decenijama funkcionisali zahvaljujući stranim grantovima teško može da preživi bez tog izvora finansiranja, u novu spasilačku misiju uključio se Brisel. Evropska unija je postepenim preuzimanjem dijela prostora koji je decenijama gradio Vašington pokazala da se sistem stranog finansiranja civilnog sektora nastavlja, ali sa drugim donatorom i u drugačijem političkom okviru.

Zbog toga pitanje USAID-a nije samo pitanje jedne američke agencije, već mnogo šireg procesa, uloge inostranih fondova u kreiranju civilnog društva, medijskog prostora i političkih procesa u zemljama poput BiH.

FASADA I GAŠENjE

Upravo na tom širem geopolitičkom planu postaje jasna suštinska promjena geopolitičkih okolnosti. Agencija SAD za međunarodni razvoj, osnovana još 1961. godine, decenijama je u svjetskoj javnosti plasirana kao simbol američke humanitarne pomoći i ekonomskog razvoja.

Međutim, iza te fasade razvio se mehanizam za direktno uplitanje u unutrašnja pitanja suverenih država i ambiciozni projekat izgradnje nacija i država. Danas su se okolnosti fundamentalno promijenile: Vašington je suočen sa fijaskom takve politike zvanično digao ruke od skupih i neefikasnih eksperimenata nasilnog oblikovanja tuđih društava.

Izlazak iz tog koncepta doveo je do kompromitovanosti i gašenja starog modela, pa je USAID 1. jula 2025. godine prestao da funkcioniše kao samostalna agencija. Njegove preostale aktivnosti stavljene su pod kontrolu Stejt departmenta, uz gašenje više od 80 odsto programa širom svijeta, što je izazvalo paniku među lokalnim akterima koji su decenijama parazitirali na američkim dolarima.

PUTEVI NOVCA

Razmjere tog promašenog eksperimenta posebno su vidljive kada se sagleda šta je ostalo iza višedecenijskog djelovanja USAID-a u BiH, gdje je kroz razne projekte plasirano preko 402 miliona dolara. Umjesto stvarnog razvoja, veliki dio tog novca vraćao se konsultantskim kućama u SAD, dok je na terenu u BiH formiran privilegovani krug u Sarajevu. Njihov primarni zadatak bio je promocija unitarističkih koncepata, podrivanje Dejtonskog balansa i sistemsko razvlašćivanje Republike Srpske u ime imaginarnog "izgrađenog društva" i demokratije.

Dok su SAD definitivno shvatile da je konstruisanje država preko građanskih organizacija zastarjela i propala strategija, Brisel se, kako smatraju pojedini analitičari, zaglavio u prošlosti. Prema njihovim riječima, Evropska unija odbija da prihvati novu geopolitičku realnost i tvrdoglavo pokušava da nastavi tamo gdje je Vašington stao, suočavajući se tako direktno sa novim američkim kursom.

KONTROLA MIŠLjENjA

Da bi održao ovaj prevaziđeni koncept, Brisel je preuzeo ulogu glavnog finansijera ideološkog inženjeringa na Balkanu. Podaci Evropskog revizorskog suda pokazuju da Evropska komisija na globalnom nivou i dalje izdvaja preko 7,4 milijarde evra godišnje za više od 3.800 nevladinih organizacija.

Pod parolom borbe protiv dezinformacija i regulacije digitalnog prostora, ubrizgavaju se stotine miliona evra u projekte za kontrolu mišljenja i suzbijanje svakog kritičkog glasa koji se suprotstavlja briselskom dogmatizmu.

Da bi održao iluziju "izgradnje države" u regionu, Brisel je uspostavio precizne finansijske kanale. Kroz Regionalni program za civilno društvo i medije za Zapadni Balkan izdvojeno je preko 218 miliona evra. Kada je riječ o BiH, Delegacija EU u Sarajevu godišnje plasira između 10 i 15 miliona evra direktno u nevladin sektor i medije kroz pretpristupne fondove i Plan rasta.

NOVE ČEK KNjIŽICE

Prema riječima Ljubiše Malenice iz Centra za društveno-politička istraživanja Republike Srpske, ovi podaci potvrđuju da je došlo do svojevrsnog paradoksa.

Dok su SAD, kako kaže, odustale od politike tutorisanja i preuređenja drugih nacija, Brisel u BiH i dalje pokušava da nametanjem održi isti model, samo sa, kako je slikovito ocijenio, promijenjenim memorandumom na čekovnoj knjižici.

On smatra da je povlačenje Vašingtona iz projekta izgradnje nacija i država, kao i briselsko preuzimanje te, kako je naveo, zastarjele infrastrukture, dodatno razotkrilo suštinu problema, da je BiH za pojedine zapadne centre moći bila i ostala geopolitički poligon i međunarodni protektorat za isprobavanje različitih političkih i ideoloških modela.

- Ne treba imati iluzije da je ta nevladina mreža, finansirana iz inostranstva, nestala nakon gašenja USAID-a. Ona je i dalje razgranata, posebno na Balkanu, a značajna finansijska sredstva sada stižu iz Brisela. Smatram da bi trebalo napraviti registar tih organizacija. Ako je u SAD normalno da postoji uvid u to ko finansira određene organizacije, čiji novac ulazi u zemlju i za koje projekte se koristi, onda ne vidim šta je sporno u tome da i Republika Srpska uvede sličan mehanizam - rekao je Malenica za "Glas Srpske".

Na kraju je upozorio da, sve dok se budućnost BiH bude kreirala kroz grantove, tuđe agende i finansijske injekcije stranih kancelarija i ambasada, ona neće moći u potpunosti da se smatra demokratskom i suverenom zemljom, već će, kako je naveo, ostati protektorat u kojem se politički procesi i društveni uticaj oblikuju sredstvima iz inostranstva.

DIGITALNA GROBLjA

Nezavisne istrage učinaka donatorskih sredstava u protekle dvije decenije otkrila je da preko 90 odsto veb-portala, istraživačkih platformi i nevladinih inicijativa ugašeno u roku od 90 dana nakon što im je istekao grant USAID-a.

Autori ovih istraga ovaj fenomen nazvali - digitalnim grobljima.

OTVORENE PRIJETNjE

Inicijativa vlasti Republike Srpske da se kroz zakonski okvir uredi kontrola tokova stranog novca i konačno uvede red u finansiranje nevladinog sektora, u Briselu je etiketirana kao gušenje demokratije

Evropski zvaničnici su čak otvoreno prijetili blokadom evropskih integracija i finansijskim sankcijama, tvrdeći da bi obaveza javnog objavljivanja inostranih izvora prihoda navodno zastrašila civilno društvo.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.