Politika
Foto: Agencije
| Ilustracija
BANjALUKA - Iako bi sirova nafta tokom 2027. godine mogla značajno pojeftiniti, pad njene cijene ne mora istim tempom stići do pumpi, a još manje do prodavnica. Niske zalihe dizela, rafinerijske marže, transport, kurs dolara, porezi i domaći nameti mogu usporiti pojeftinjenje goriva, dok se njegov uticaj na hranu i ostalu robu prenosi sa zakašnjenjem. Zato je cijena barela samo početak računice čiji konačni iznos plaćaju potrošači.
Cijena barela pada, ali gorivo ne mora pojeftiniti
Na svjetskom tržištu "brent" se početkom oktobra 2026. godine kreće oko 100 dolara za barel, nakon što je u septembru u jednom trenutku prešao i 110 dolara. Početkom oktobra cijena je pala oko 0,7 odsto, na 101,61 dolar, ali tržište i dalje ostaje osjetljivo na dešavanja na Bliskom istoku, kretanje izvoza i stanje zaliha.
Američka Uprava za energetske informacije, EIA, u septembarskoj prognozi očekuje da bi prosječna cijena „brenta“ u drugoj polovini 2026. godine mogla biti oko 90 dolara, a tokom 2027. oko 74 dolara za barel. Procjena polazi od pretpostavke da će proizvodnja rasti, a zalihe se obnavljati. Ali cijena sirovine nije cijela priča. EIA očekuje da će američke zalihe destilata, u koje spada i dizel, ostati ispod petogodišnjeg minimuma tokom većeg dijela 2027. Rafinerijske marže dostigle su rekordne nivoe, prije svega zbog rasta marži na dizel, dok su globalne zalihe nafte tokom avgusta smanjene za 95 miliona barela, a od februara do kraja avgusta za ukupno 507 miliona barela.
Zato pad cijene barela ne znači automatski i pojeftinjenje dizela. Koliko će se pad cijene sirovine vidjeti na pumpama zavisi i od troškova prerade i transporta, kursa dolara, tržišnih marži, poreza i drugih nameta. Pritisci na evropskom tržištu već su početkom oktobra bili dovoljni da Evropska komisija i nekoliko država razgovaraju o mogućem oslobađanju dijela strateških zaliha dizela kako bi ublažile pritiske.
Energetski udar stiže i do cijena hrane
Energetski udar, međutim, ne ostaje na pumpi. Gorivo je jedan od troškova koji se provlači kroz gotovo cijeli lanac snabdijevanja. Kamioni ga koriste za prevoz robe, poljoprivrednici za obradu zemlje i žetvu, a građevinski sektor za mehanizaciju.
Prema podacima Agencije za statistiku BiH, godišnja inflacija u avgustu 2026. godine dostigla je 4,9 odsto, dok su cijene u kategoriji transporta bile 22,9 odsto više nego u avgustu 2025. godine. Istovremeno su stanovanje, voda, struja, gas i drugi energenti poskupjeli 11,3 odsto. S druge strane, cijene hrane i bezalkoholnih pića u avgustu 2026. godine bile su 0,9 odsto niže nego u istom mjesecu 2025. godine. Različita kretanja po kategorijama pokazuju da se promjene troškova kroz ekonomiju ne prenose istom brzinom.
Ekonomista Zoran Pavlović ukazuje za "Glas Srpske" da se promjene na svjetskom tržištu nafte vrlo brzo prenose na domaće tržište goriva.
- Kad posmatramo samo cijenu sirove nafte na berzi s početka godine, prije sukoba SAD i Irana, ona je bila 55 dolara za barel. Danas je preko 100. Svako poskupljenje energije preliva u svakodnevni život građana cijelog svijeta, tako da praktično to zahvata i nas u BiH - kaže Pavlović.
Šta bi moglo odrediti cijene tokom 2027. godine
Prema njegovim riječima, prenos energetskog šoka na hranu nije trenutan. Kako kaže, Evropska centralna banka očekuje da će inflacija hrane rasti tokom naredna četiri kvartala i dostići vrhunac od oko 3,4 odsto u trećem kvartalu 2027. godine. Koliki značaj hrana ima u kućnom budžetu pokazuju i zvanični podaci. Sindikalna potrošačka korpa u julu 2026. godine iznosila je 2.924,84 marke, od čega je na prehranu odlazilo 1.350 maraka, odnosno 46,15 odsto. U avgustu je korpa porasla na 2.936 maraka, a trošak prehrane na 1.353,71 marku, pa je hrana činila 46,10 odsto ukupne korpe. Istovremeno su u avgustu ukupne potrošačke cijene bile 1,3 odsto više nego u julu. Hrana i bezalkoholna pića poskupjeli su 0,2 odsto, dok je prevoz poskupio čak 8,8 odsto. Ovi podaci, dodaje Pavlović, pokazuju da energetski udar prvo pogađa transport i druge direktno izložene sektore, dok se na cijene hrane prenosi postepenije. Poljoprivrednik plaća veće troškove proizvodnje, zatim rastu troškovi skladištenja i transporta, a veći ulazni troškovi na kraju stižu i do potrošača. Zato cijene hrane, kako je istakao Pavlović, mogu nastaviti da rastu i nakon što se energetski troškovi stabilizuju.
Koliki je to udar za kućni budžet pokazuje jednostavna računica. Ako domaćinstvo mjesečno potroši 150 litara dizela, svaka promjena cijene za 50 feninga znači 75 maraka više ili manje mjesečno, odnosno 900 na godišnjem nivou. Po cijeni od 3,50 marke za litar, 150 litara dizela mjesečno košta 525 marke, odnosno 6.300 godišnje. Po cijeni od četiri, isti trošak iznosi 600 maraka mjesečno, odnosno 7.200 godišnje. Ako bi litar koštao 4,50 domaćinstvo bi za istu količinu izdvajalo 675 maraka mjesečno, odnosno 8.100 maraka godišnje. Razlika između dizela od 3,50 i 4,50 iznosi 150 maraka mjesečno, odnosno 1.800 maraka godišnje. To je samo direktan trošak goriva. U njega nisu uračunati mogući veći izdaci za hranu, usluge i drugu robu zbog većih troškova transporta i proizvodnje. Energetski udar se tako u kućnom budžetu pojavljuje dva puta, prvo na pumpi, a zatim i kroz cijene robe.
Šta će se dešavati tokom 2027. godine, prema mišljenju Pavlovića, zavisiće od odnosa ponude i potražnje, stanja zaliha i rafinerijskih kapaciteta, ali i od geopolitičkih prilika. Veća proizvodnja i obnavljanje zaliha ublažili bi pritisak na tržište, dok bi obim pada cijena zavisio od regionalne ponude, uvoznih troškova i domaćih nameta. Ukoliko zalihe destilata ostanu niske, pritisak na tržište goriva mogao bi potrajati i uz stabilnije uslove na tržištu sirove nafte.
Tanka granica između tri i pet maraka
Predsjedavajući Grupacije za promet naftom i naftnim derivatima u Privrednoj komori Republike Srpske Đorđe Savić kaže da trenutno nema bojazni od nestašice goriva na domaćem tržištu zbog eventualnog manjka na evropskom tržištu sa kojeg se gorivo nabavlja. Ipak, upozorava da nepredvidive i turbulentne prilike mogu prerasti u veću energetsku krizu, koja bi donijela ne samo više cijene goriva već i manjak robe na tržištu. Kako kaže toliko je tanka granica da gorivo bude tri ili pet maraka, ali i da potrošači treba da znaju da na trenutne cijene više ne utiče samo kretanje barela sirove nafte na svjetskim berzama, već prije svega dizela.
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.
