Profesor Vlade Simović za "Glas" o novoj naučnoj monografiji i institucionalnom "redizajnu" Srpske

BANjALUKA-U susret tridesetogodišnjici potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma, krajem 2024. godine, objavljena je, u zajedničkom izdanju „Besjede“ i Fakulteta političkih nauka Univerziteta u Banjaluci, naučna monografija profesora Vlade Simovića, koja govori o nastanku, razvoju, usponima i padovima, izazovima i mogućem redizajnu predstavničke demokratije u Republici Srpskoj.

Knjiga je promovisana na Beogradskom sajmu, a uskoro će da bude u Banjaluci i Istočnom Sarajevu. 

Tim povodom razgovarali smo sa autorom, o ovoj monografiji.

GLAS: Šta Vas je podstaklo da se posvetite pisanju o predstavničkoj demokratiji u Republici Srpskoj?

Istraživačko pitanje sa kojim počinje naučna monografija pod nazivom „Predstavnička demokratija u Republici Srpskoj“ sadržano je u naučnom i političkom izazovu koji glasi: Kako unaprijediti predstavničku demokratiju u Republici Srpskoj, oplemeniti njen društveno-politički ambijent i posljedično tome podići standard življenja suverenog naroda koji više od tri decenije dijeli dobro i loše sa svojom Republikom?

Uz moderne izazove i traume vremena kojem svjedočimo, kako navodim u knjizi, pitanje je jednostavno, ali ne i odgovor. Njega pojašnjavam kroz sedam poglavlja ove naučne monografije, poštujući dugu vertikalu državničke tradicije ljudi s ovog prostora, slobodarsku borbu i stradanja, kojima svjedoče grobovi predaka,a sve to uvažavajući naša kulturna, ideološka i geopolitička stremljenja, kao i zablude.

Republika Srpska nastaje iz potrebe političke, socijalne i bezbjednosne zaštite srpskog naroda devedesetih godina 20. vijeka, njegovog suverenog prava da vlada sobom i kreira svoj politički ambijent. Ona je svojevrsna obnova državnosti srpskog naroda na prostoru Bosne i Hercegovine. A od svog osnivanja Republika Srpska se odlučila za predstavničku demokratiju i republikansko uređenje.

Stoga je očuvanje demokratskog poretka Republike Srpske, u kojem su Ustavom zagarantovana ljudska i socijalna prava njenih građana, postojanje republičkih institucija i ustanova izgrađenih odlukama Narodne skupštine Republike Srpske,a sve na temelju volje slobodnih birača izašlih na Plebiscit srpskog naroda u Bosni i Hercegovini o ostanku u zajedničkoj državi Jugoslaviji (9. i 10. novembar 1991), potom Deklaraciji o proglašenju Republike Srpskog Naroda u Bosni i Hercegovini (9. januar 1992), kasnije Ustavom Srpske Republike Bosne i Hercegovine (28. februar 1992), te na kraju pristankom njenih građana i otporom srpskog naroda preglasavanju njegovih legitimnih predstavnika, željom da preživi i sačuva nacionalno dostojanstvo u Odbrambeno-otadžbinskom ratu (1992–1995), s desetinama hiljada mrtvih i protjeranih – obaveza akademskih radnika Republike Srpske.

Nema sumnje da je naučno izazovno, a društveno odgovorno istraživati, ne samo nastanak i razvoj predstavničke demokratije u Republici Srpskoj, već i mogućnosti dopune, izmjena i kreiranja njenog političkog sistema, redizajniranja postojećih institucija, ali i postizanja drugačijeg obrasca društveno-političkog djelovanja. Navedeno je sasvim dovoljan naučni motiv, akademska i ljudska obaveza, za pisanje i objavljivanje naučne monografije na ovu temu.

GLAS: Naučna monografija pod nazivom „Predstavnička demokratija u Republici Srpskoj“, napisana na više od 400 stranica i sastoji se iz nekoliko istraživačkih cjelina. U njoj predlažete ukidanje polupredsjedničkog sistema usmjeravajući se ka jednom obliku parlamentarizma?

Stavovi koje iznosim u monografiji su naučno utemeljeni i nisu proizvod kvazipolitičkog promišljanja, ličnih želja ili frustracija. Zbog toga ću prenijeti doslovice nekoliko teza iz knjige za koje smatram da mogu da pojasne ove prijedloge.

Naime, Republika Srpska u svojoj istoričnosti, institucionalnoj osnovi i konstitucionalnoj snazi ima Narodnu skupštinu Republike Srpske, nastalu kao Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 24. oktobra 1991. godine. Ona je bila legitimni predstavnik konstitutivnog srpskog naroda i njegov demokratski odgovor na nacionalnu ugroženost nastalu koalicionim djelovanjem SDA i HDZ-a u tadašnjoj Skupštini Bosne i Hercegovine. Tendencija njihovog konstitucionalnog djelovanja bilo je svođenje konstitutivnog srpskog naroda na politički obespravljenu manjinu i majorizovanu skupinu čije se mišljenje i stavovi ne poštuju, a njihovi predstavnici preglasavaju.

Zbog svega navedenog Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, kao demokratski odgovor na konstitucionalnu krizu, donijela je devetog  januara 1992. godine Deklaraciju o proglašenju Republike srpskog naroda Bosne i Hercegovine. Tokom svog trajanja Narodna skupština Republike Srpske konstitucionalno je gradila i branila Republiku. Posebno u vrijeme velikih unutrašnjih i geopolitičkih izazova. Zbog toga je Narodna skupština Republike Srpske neodvojiva od svoje Republike i njeno je centralno političko tijelo.

U ranoj fazi konstitucionalnog oblikovanja Republike Srpske njen parlament bio je predominantan, a izvršna vlast apsolutno podređena njegovoj moći. Iako uvođenjem polupredsjedničkog sistema moć Narodne skupštine Republike Srpske slabi, njena bazična snaga ispoljavana je u istorijskom odbijanju „Vens-Ovenovog planaˮ, „Plana Kontakt grupeˮ, ali i brojnih drugih zahtjeva koji su imali za cilj slabljenje Republike Srpske.

Smatram da je postojeći polupredsjednički sistem potrebno transformisati u pravcu parlamentarizma, našoj političkoj prirodi i potrebama prigodnijeg sistema organizacije republičkih institucija vlasti. U našoj tradiciji i logici su saborovanje i raspravnost bitne političke i društvene odrednice. Zbog toga je našim politčkim potrebama neophodan stabilan i jak parlament sa parlamentarizom kao oblikom organizacije republičkih vlasti.

Parlamentarizam u Republici Srpskoj moguće je uspostaviti izmjenama Ustava Republike Srpske.

Prva promjena Ustava Republike Srpske bila bi vezana za ustavni član 5, u okviru kojeg bi odredba prema kojoj se ustavno uređenje Republike Srpske temelji na „parlamentarnoj demokratiji i podjeli vlastiˮ, bila izbrisana, a uvedena nova, prema kojoj se ustavno uređenje Republike Srpske temelji na „predstavničkoj demokratiji i parlamentarizmuˮ. Ostale promjene Ustava Republike Srpske ticale bi se najvećeg dijela članova od broja 69 do broja 137. Riječ je o članovima Ustava Republike Srpske koji se odnose na organizovanje političkog sistema, ustavnosti, zakonitosti i promjene Ustava.

Izmjene pomenutih članova Ustava Republike Srpske odnosile bi se primarno na poziciju Narodne skupštine Republike Srpske.

Postojeći broj poslanika Narodne skupštine Republike Srpske bio bi, sa sadašnjih 83, proširen na 136, a umjesto proporcionalnog uveden mješoviti izborni sistem.

U Ustav Republike Srpske bile bi ugrađene odredbe izbornog karaktera koje bi omogućile stvaranje reprezentativnije, regionalno zastupljenije i politički stabilnije Narodne skupštine.

Narodna skupština Republike Srpske imala bi razrađene mehanizme parlamentarne kontrole izvršnog organa vlasti.

A izvršni organ vlast koji bi bio biran u Narodnoj skupštini Republike Srpske nosio bi naziv Savjet ministara Republike Srpske.

Savjet ministara Republike Srpske bio bi formiran integracijom postojećih institucija i nadležnosti Predsjednika Republike Srpske i Vlade Republike Srpske. Savjet ministara Republike Srpske bio bi biran apsolutnom većinom glasova u Narodnoj skupštini RS, čime bi u Srpskoj bio uspostavljen parlamentarizam kao oblik organizacije političke vlasti.

Ovo rješenje ima svoje istorijsko utemeljenje.

Naime, preteča postojećih institucija izvršne vlasti u Republici Srpskoj bio je Ministarski savjet formiran kao organ Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 1991. godine. Zbog toga je naziv Savjet ministara Republike Srpske logičan i predstavlja modifikaciju naziva Ministarski savjet, tijela nastalog krajem 1991. godine, a zamijenjenog Vladom Republike Srpske u martu 1992. godine. Sastav navedenog izvršnog tijela pratio bi zakonske odredbe o konstitutivnosti naroda, uz izmjene postojećih ministarstava, širenje njihovog broja i kreiranje drugačijeg modela rada i koncepta političke odgovornosti.

Ovim rješenjima bi se racionalizovao politički sistem Republike Srpske, institucionalno bi osnažio i omogućio bolju komunikaciju između vlasti i građana. No, da bi ovakav sistem zaživio neophodno je imati stabilan parlament. A on umnogome zavisi od izbornog zakonodavstva.

GLAS: Zbog svega navedenog insistirate na izmjenama Izbornog zakona čiji ste veliki kritičar. Kako vidite njegove izmjene?

Postojeći Izborni zakon Bosne i Hercegovine, nametnut od strane visokog predstavnika Vofganga Petriča, stvara nestabilnost, umnogome obezvrjeđuje demokratiju i obesmišljava političke institucije. Objektivnim tumačenjem možemo da, po stabilnost i funkcionalnost političkih institucija izdvojimo nekoliko izuzetno loših rješenja iz navedenog Zakona.

Riječ je o postojećoj Sent Lagijevoj formuli i niskom izbornom pragu od 3% koji idu u korist partija sa manjim brojem glasova, a na štetu onih sa većim. Time se osnažuje moć „patuljastih stranakaˮ koje najčešće djeluju kao interesne grupe s ciljem ostvarivanja ličnih interesa svojih lidera, a putem „cehovskih koalicijaˮ, koristeći, u ovakvoj fragmentiranosti parlamenata, „ucjenjivački i koalicioni potencijalˮ.

Osim toga, pojedine velike partije, „razbijajućiˮ svoje političke rivale na više malih, prave „mrežu malih parlamentarnih stranakaˮ koristeći ih za održavanje svoje moći. Na ovaj način društvo ide u proces veće partokratizacije i klijentizma.

Sljedeći veliki nedostatak Izbornog zakona su kompenzacioni mandati, koji su nerijekto predmet iznevjeravanja demokratske volje birača i zloupotrebe zakonskog okvira, posebno kroz ostvarivanje „unutarstranačke trgovineˮ. Time se osnažuje moć partijskih oligarhija, a urušava unutarpartijska demokratija.

Predmet „unutarpartijskih talovaˮ su i zatvorene neblokirane liste na kojima je moguće mijenjati redoslijed kandidata zaokruživanjem većeg broja preferencija, što kandidati nerijetko zloupotrebljavaju kroz usmjeravanje svojih glasača ka onima sa kojima prave „talˮ i time hibridno povećavaju broj glasova sebi i svojim „unutarpartijskim ortacimaˮ. Ova pojava nerijetko dovodi do unutarpartijskih raskola i nestabilnosti partijskog života.

Zbog svega navedenog, a u cilju uspostavljanja stabilnog i funkcionalnog parlamentarizma neophodna je izmjena Izbonog zakona, a prije nje i članova Ustava Republike Srpske koji se odnose na Narodnu skupštinu Republike Srpske. Smatram da je broj poslanika u Narodnoj skupštini Republike Srpske, koji je sada 83, potrebno proširiti na 136, a umjesto postojećeg proporcionalnog izbornog sistema uvesti mješoviti. Ovo bi bila i najveća izmjena u izbornom zakonodavstvu Republike Srpske.

Prvih 83 narodnih poslanika u Narodnoj skupštini Republike Srpske bili bi birani proporcionalnim izbornim sistemom u okviru jedne izborne jedinice koju bi činila cijela Republika Srpska (čime bi bilo ukinuto devet postojećih izbornih jedinica), primjenom D’Ontove izborne formule, izbornog praga od 5% za političke partije, a 7% za partijske koalicije, sa zatvorenim neblokiranim listama gdje bi građani imali mogućnost zaokruživanja najviše 1 izborne preferencije unutar jedne izborne liste. Mandat narodnih poslanika trajao bi 4 godine i bio bi u vlasništvu izabranog poslanika, kao što je i sada slučaj. Ovim bi rješenjima bile ukinute postojeće izborne jedinice, kompenzacioni mandati i nizak izborni prag.

Preostalih 53 narodnih poslanika bili bi birani većinskim modelom dvokružnog glasanja u 53 lokalne zajednice Republike Srpske. Ovome bi prethodila reforma teritorijalne organizacije lokalnih zajednica kojom bi brojne patuljaste opštine bile integrisane u veće i funkcionalnije jedinice lokalne samouprave čime se dolazi do broja od 53 koji se ovdje potencira. Predloženim izmjenama sastava i načina biranja poslanika u Narodnu skupštinu Republike Srpske, posebno sa dijelom poslanika biranih dvokružnim većinskim modelom izbornog sistema, postigla bi se veća regionalna predstavljenost od postojeće, neophodna geografski razuđenoj teritoriji Republike Srpske.

S druge strane, proporcionalnim izbornim sistemom s jednom izbornom jedinicom postigla bi se kvalitetnija izborna ponuda, jednakovrijednost glasa i legitimniji sastav Narodne skupštine Republike Srpske.

Pretpostavka je da bi ovim izmjenama Narodna skupština Republike Srpske postala reprezentativnija, odgovornija i stabilnija. Izborna rješenja koja predlažem smanjila bi broj postojećih partija u Narodnoj skupštini Republike Srpske, posebno „patuljastihˮ koje imaju cehovski karakter, što je naglašeno kao ozbiljan problem. Time bi se institucionalizovala partijska scena u Republici Srpskoj neophodna za održavanje stabilnog i funkcionalnog parlamentarizma.
 

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.