Preispitaće se rad naučnoistraživačkih instituta

Bez promjene društvenog statusa i materijalnog položaja nauke i tehnologije, teško je govoriti o ekonomskom i svakom drugom razvoju i napretku Republike Srpske. Neophodno je mijenjati svijest o ulozi znanja kao ključne poluge ekonomije i društvenog progresa, istakao je u razgovoru za "Glas Srpske" republički ministar nauke i tehnologije Bakir Ajanović.

Bez promjene društvenog statusa i materijalnog položaja nauke i tehnologije, teško je govoriti o ekonomskom i svakom drugom razvoju i napretku Republike Srpske. Neophodno je mijenjati svijest o ulozi znanja kao ključne poluge ekonomije i društvenog progresa, istakao je u razgovoru za "Glas Srpske" republički ministar nauke i tehnologije Bakir Ajanović.

 Da li ste zadovoljni stanjem u nauci i tehnologiji Republike Srpske?

- Stanje nije zadovoljavajuće. Ratna dešavanja značajno su devastirala naše naučnoistraživačke potencijale. Ni izdvajanja za nauku u proteklom periodu nisu bila dovoljna da bi se mogla pratiti svjetska kretanja u nauci i tehnologiji. Izdvajanja u 2007. godini iznosila  su  svega 0,075 odsto bruto društvenog proizvoda ili 3,27 maraka po stanovniku.  

Posebno brine još uvijek niska društvena svijest o značaju nauke za ekonomski oporavak i razvoj. Ulaganja za nauku u Sloveniji 2005. godine iznosila su 192,1 evro po stanovniku, Hrvatskoj 71,8; Srbiji 7,7; Makedoniji 6,5; Albaniji 3,7;  a u SAD 1.121,2 evra.

Izmjenama Zakona o naučnoistraživačkoj djelatnosti izdvajanja za nauku biće do jedan odsto bruto društvenog proizvoda. Ove godine izdvojiće se šest miliona maraka, što je za 30 odsto više nego prošle godine, a u odnosu na 2006. to je povećanje od 90 odsto.

 To su značajna sredstva koja moramo da usmjerimo u naučna istraživanja i razvoj novih tehnologija. Nažalost, mali broj zaposlenih posjeduje potrebna znanja za generisanje novih tržišno orijentisanih ideja, a mali je i broj preduzeća koja mogu da prihvate nove tehnologije. S druge strane, univerziteti ne "guraju" nova rješenja u poslovni sektor niti industrija "vuče" akademski sektor da radi na inovativnim rješenjima.

Saradnje akademskog i poslovnog sektora je nezadovoljavajuća, a eksploatacija naučnoistraživačkih rezultata u odnosu na okruženje je slaba.

 Ima li Republika Srpska referentne ustanove koje mogu da se bave naučnoistraživačkim radom ?

- Ima. Postoji Akademija nauka i umjetnosti, dva javna i nekoliko privatnih univerziteta, dvadeset instituta i isto toliko udruženja koja se na neki način bave naukom. Drugo je pitanje koliko ove institucije generišu dovoljno kvalitetne rezultate svoga rada. Pojedini instituti su se silom prilika komercijalizovali. Zato ćemo ove godine sprovesti reviziju i preispitati njihov naučni rad. Oni koji ne budu u stanju da se kadrovski ojačaju i posvete nauci, biće ugašeni.

Više pažnje moramo da posvetimo mladom naučnom kadru, inoviranju istraživačke infrastrukture (uređaji i oprema), većem uključivanju u međunarodne projekte i usmjeravanju istraživanja ka potrebama privrede.

 Koji naučni projekti su u fazi realizacije, koliko oni koštaju i ko ih izvodi?

 - Ministarstvo je u 2007. godini sufinansiralo 89 osnovnih, primijenjenih i razvojnih istraživanja koji su u fazi ostvarenja. Deset je iz humanističkih nauka, 11 iz društvenih, 15 iz biotehničkih, 20 iz tehničkih, 13 iz prirodnih i 20 iz oblasti medicinskih nauka. Za njihovo sufinansiranje odobreno je 1.280.000 maraka. Podaci o projektima mogu da se dobiju u Ministarstvu, a uskoro će biti objavljeni i na veb sajtu.

Izbor naučnih projekata vrše stručne komisije. Sastav timova i istraživačke teme predlažu naučno-nastavna vijeća fakulteta ili naučna vijeća instituta. Republički savjet za nauku će predložiti teme istraživačkih projekata od interesa za Srpsku.

 Od kakvog su značaja ti projekti za Republiku Srpsku i njene građane?

- Nauka i naučna istraživanja su od velikog značaja za razvoj  RS. Bez naučnog rada nema sticanja novog znanja, a samim tim  ni usavršavanja kadrova. Po Bolonjskoj dekleraciji nauka i studiranje su organski povezani. Trenutno se više od 80 odsto istraživanja odvija na visokoškolskim ustanovama. Školovanje naučnog kadra na postdiplomskim i doktorskim studijima je nezamislivo bez istraživačkog rada. Nismo zadovoljni brojem istraživanja povezanih sa privredom i razvojem novih tehnologija. Sa zastarjelom tehnologijom i slabim performansama proizvoda nismo nigdje dospjeli. Svjetski razvijenije tehnologije sve više se okreću inovativnom radu, a proizvodnju prepuštaju siromašnijim zemljama u razvoju. BiH u cjelini mora prepoznati imperativ ubrzanog naučnog razvoja. Uostalom, nauka, pored kulture i umjetnosti, već odavno određuje pozicije jednog društva na civilizacijskoj, a ne samo ekonomskoj ljestvici svijeta.

Preko savremenih znanja i tehnologija stiže se do nacionalnog bogatstva. To potvrđuje da se socijalni programi nekog društva, a pogotovo našeg, mogu uspješno rješavati samo razvojnom politikom.

 Kakvi su kadrovski kapaciteti u nauci i da li je naš naučni kadar uključen u međunarodne projekte?

- Imamo određen broj respektivnih naučnih radnika, ali, iskreno rečeno, to ni približno nije dovoljno. Po broju naučnika, naučno-nastavnog kadra i visokostručnim radnicima zaostajemo za razvijenim svijetom. Broj savremenih istraživačkih laboratorija, moderna oprema i informaciono umrežavanje  daleko su od potrebnog. Prisustvo naše nauke u inostranstvu je minorno, mada se u posljednje vrijeme sve više naših istraživača pojavljuje na međunarodnim  projektima. Samo u prošloj godini Ministarstvo je sufinansiralo 428 postdiplomaca, magistara i doktora nauka.

Za programe međunarodne saradnje i odlazak 93 istraživača na naučne skupove u inostranstvo Ministarstvo je prošle godine izdvojilo 227.835 maraka, dok će ove godine izdvojiti 350.000 maraka. U inostranstvu smo najzastupljeniji preko istraživača iz oblasti medicinskih i biotehničkih nauka.

Ministarstvo je vrlo aktivno u pripremama projekata u vezi sa što većim učešćem naših naučnika u Okvirnom programu sedam (FP 7), Tempus programu, Cost i Eureka programima. To je najefikasniji način da se uključimo u evropski istraživački prostor.

 Po kojim kriterijumima se raspoređuju sredstva za nauku, ko može da ih koristi i pod kojim uslovima?

- Sredstva odobrena za nauku raspoređuju se finansijskim planom Ministarstva za program osnovnih, razvojnih i primijenjenih istraživanja; programi osposobljavanja i usavršavanja kadrova i podsticanje mladih za naučnoistraživački rad, izdavanja naučnih publikacija, održavanja naučnih skupova, međunarodne naučne saradnje, obezbjeđivanja opreme za naučnoistraživački rad i  podsticanja aktivnosti naučnih institucija.

Finansijski plan razmatra Republički savjet na čiju preporuku ga odobrava ministar. Uslovi korišćenja tih sredstava propisani su zakonom i pravilnicima. Sredstva za nauku koristi Akademija nauka i umjetnosti, univerziteti, naučnoistraživački i istraživačko-razvojni instituti, naučna društva i fizička lica za postdiplomski i doktorski studij i odlazak na usavršavanje. Poziv za učešće u programima je javan.

 Ko kontroliše realizaciju naučnih projekata i da li se o tome informiše Vlada i Ministarstvo?

- Za svaki od projekata sklapaju se pojedinačni ugovori. Ugovorom su propisani uslovi koji se moraju ispuniti, rokovi, podnošenje izvještaja i dokaza o utrošenim sredstvima.

Rezultati naučnog rada (naučni radovi, stručne knjige, projekti, nove sorte, patenti itd) pripadaju pravnom subjektu u kojem su stečeni i dostupni su naučnoj javnosti. Vlasništvo na autorskim pravima rješava se međusobnim ugovorom istraživača i naučnoistraživačke ustanove. S obzirom na to da Ministarstvo prati rad na projektima ono periodično i na kraju godine podnosi izvještaj Vladi.

  Ove godine u budžetu je za projekte i programske aktivnosti naučnih institucija obezbijeđeno oko šest miliona maraka. Da li ste zadovoljni visinom izdvojenih sredstava?

 - Pored 4,7 miliona maraka za naučne programe, Vlada je  obezbijedila i 1,3 miliona maraka za razvoj tehnologija i 400.000 maraka za rad Agencije za informaciono društvo. Iako su izdvajanja manja od onih koja predviđa zakon, nisam nezadovoljan. Moramo još dosta toga da uradimo da bismo osposobili naučnu zajednicu da korisno upotrijebi dobijeni novac. Ona mora dosta toga sama da uradi kako bi sredstva što kvalitetnije upotrijebila i generisala nove vrijednosti koje će pomoći RS da brže napreduje u ekonomskom i svakom drugom smislu. Lisabonskom dekleracijom preporučeno je državama Evropske unije da povećaju izdvajanja za nauku na iznos od tri odsto bruto društvenog proizvoda. BiH je sugerisano da to bude između jedan  i dva odsto. Preporuka  Evropske unije je da dvije trećine sredstava obezbjeđuje privreda, a jednu država. Kod nas su dvije trećine iz budžeta, a jedna iz privrede. Pred nama je još dosta rada na ovom pitanju, jer smo tek na početku jednog procesa koji će biti zacrtan u budućoj Strategiji razvoja nauke i tehnologije.

 Za projekte i programe u oblasti tehnologije obezbijeđeno je 1,35 miliona maraka. Koji su to programi?

- Ministarstvo podržava razvoj tehnologije kroz nabavku opreme, učešće u stručnim skupovima o razvoju tehnologije, u projektima i programima međunarodne saradnje za razvoj tehnologije. Razvoj tehnologije odnosi se i na izradu elaborata i studija o testiranju ili uvođenju savremene tehnologije, testiranje ili uvođenje savremene tehnologije, sa mogućnošću provjere na modelu, prototipu ili pilot tehnologiji. Sufinansiraju se i inovatori i njihova takmičenja.

Sve novčane podrške u oblasti tehnologija regulisane su odgovarajućim pravilnicima.

 Postoje li naučni projekti za koje je posebno zainteresovana Vlada RS?

- S obzirom na to da još nije izrađena Strategija razvoja Republike Srpske, nemamo precizno definisane teme od posebnog interesa na koje naučna zajednica treba da odgovori. Naravno, postoje neki sektorski prioriteti, kao i deficitarna znanja, a koja su od interesa i na bazi kojih Komisija za izbor projekta određuje listu sufinansiranja. Upravo se sada razmatraju projektne teme iz određenih naučnih oblasti, koje će se uskoro naći pred Savjetom za nauku, a u vezi sa posebnim sufinansiranjem. To se, prije svega, odnosi na projekte iz oblasti energije, biotehnologija, informaciono-komunikacionih tehnologija, klimatskih promjena i medicine.

Vijek znanja

Svijet se nalazi u fazi ubrzanog razvoja i prelaska iz industrijskog u društvo znanja. Ovo je radikalno nov pristup u ostvarivanju društvenog blagostanja, jer stupamo u vijek znanja u kome su nauka, tehnologija, visoko obrazovanje, edukovani kadrovi i njihove ideje strateški resursi. Znanje je postalo vodeća snaga 21. vijeka. Što se više koristi, to se više multiplicira.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.