Početak kraja NATO-a kakvog znamo

VAŠINGTON – Administracija američkog predsjednika Donalda Trampa nalazi se, prema navodima američkih medija, u procesu redefinisanja ključnih obaveza unutar NATO-a, što bi moglo predstavljati jedan od najznačajnijih zaokreta u američkoj spoljnoj i bezbjednosnoj politici od kraja hladnog rata.

Planirane promjene, ukoliko budu sprovedene, značile bi smanjenje američkih vojnih kapaciteta dostupnih evropskim saveznicima u kriznim scenarijima, kao i redukovanje američkog učešća u operativnom planiranju Alijanse. U suštini, riječ je o postepenom napuštanju modela u kojem SAD nose primarni teret evropske bezbjednosti. U diplomatskim krugovima ovaj proces se tumači kao strukturna, a ne tehnička promjena, uz ocjenu da se time otvara pitanje dugoročnog oblika NATO saveza.

Devetka i Balkan

Prema riječima bivšeg načelnika Uprave za strategijsko planiranje Vojske Srbije, a danas profesora na Fakultetu za bezbjednost i zaštitu u Beogradu Božidara Force, ne radi se o nestanku NATO-a, već o kraju ere u kojoj je Evropa mogla računati na gotovo neograničenu američku bezbjednosnu garanciju.

– Mislim da je ovo početak kraja NATO-a kakvog smo do sada poznavali. On se transformiše u jednu krnju evropsku verziju, u kojoj bi SAD imale manju ulogu nego do sada. Ostaje otvoreno pitanje ko će u takvom okviru imati ključnu riječ, da li Britanci ili Poljaci. Uostalom, o "NATO 3.0" već je govorio i generalni sekretar Mark Rute – naveo je Forca za "Glas Srpske".

Paralelno sa američkim redefinisanjem prisustva, u Evropi jačaju unutrašnji mehanizmi koordinacije. Jedan od njih je Bukureštanska devetka (B9), neformalni format koji okuplja Poljsku, Rumuniju, Bugarsku, Mađarsku, Slovačku, Češku, Estoniju, Letoniju i Litvaniju.

Forca ističe da je B9, iako neformalan, postao važan instrument usaglašavanja istočnog krila NATO-a, posebno u kontekstu odnosa prema SAD i pitanja podrške Ukrajini.

Prema mišljenju Force, takve promjene bi se mogle odraziti i na Balkan, kroz pojačane političke i bezbjednosne pritiske iz pravca Brisela, posebno prema BiH i Republici Srpskoj, u kontekstu daljeg bezbjednosnog integrisanja regiona.

Stanje na terenu

Prema bezbjednosnim procjenama, SAD trenutno u Evropi imaju između 80.000 i 100.000 vojnika, uključujući stalno stacionirane snage i rotacione kontingente. Najveća koncentracija je u Njemačkoj, gdje se nalazi više od 36.000 vojnika, što tu zemlju čini ključnim logističkim i komandnim čvorištem američkog prisustva.

Manji kontingenti raspoređeni su u Italiji, Velikoj Britaniji, Poljskoj i Rumuniji. Iako je to znatno manje nego u doba hladnog rata, američko prisustvo i dalje predstavlja temelj evropske bezbjednosne arhitekture.

Da će mnogo toga biti promijenjeno nedavno je još jednom nagovijestio i državni sekretar Marko Rubio, koji je doveo u pitanje unutrašnju usklađenost NATO-a. Prema navodima zapadnih medija, SAD u prvom navratu planiraju povući oko 5.000 svojih vojnika iz Evrope.

Paralelno s tim razmatra se i smanjenje prisustva raketnih jedinica u Njemačkoj. Istovremeno, američki mediji navode da bi SAD mogle zadržati ključne strateške kapacitete, kao što su nuklearni kišobran, stratešku avijaciju, mornaricu i obavještajne sisteme, dok bi konvencionalna odbrana postepeno prelazila na evropske članice NATO-a.

Ideolog doktrine

Američki strateg Elbridž Kolbi smatra se jednim od ideologa ove nove spoljne politike SAD. Njegova polazna teza zasniva se na ocjeni da Amerika ulazi u fazu u kojoj više ne mogu istovremeno održavati dominaciju u Evropi, balansirati odnos snaga na Bliskom istoku i istovremeno sprovoditi dugoročno strateško nadmetanje sa Kinom u Indo-Pacifiku.

Prema Kolbijevoj doktrini, težište američke bezbjednosne politike mora se postepeno pomjeriti ka Aziji, dok bi evropski saveznici preuzeli veći dio konvencionalne odbrane. U tom modelu SAD zadržavaju strateški minimum, što podrazumijeva nuklearno odvraćanje, obavještajne kapacitete i pomorsku projekciju sile, ali se povlače iz svakodnevnog upravljanja evropskom bezbjednošću.

Ovaj koncept, koji je u dijelu američkih bezbjednosnih krugova već prihvaćen kao realpolitički okvir, sve češće se dovodi u vezu sa praktičnim potezima Pentagona i postepenim redukovanjem vojnog prisustva u Evropi.

U bezbjednosnim krugovima već se postavlja pitanje ko bi uopšte mogao popuniti eventualni američki vakuum u Evropi. Iako Njemačka, Poljska, Francuska i Velika Britanija ubrzano jačaju vojne kapacitete, brojni analitičari upozoravaju da Evropa još nema jedinstven komandni sistem, dovoljne logističke resurse niti industrijske kapacitete koji bi u kratkom roku mogli zamijeniti američku vojnu podršku. Prema procjenama zapadnih analitičkih centara, izgradnja samostalne evropske odbrambene arhitekture zahtijevala bi stotine milijardi evra i najmanje jednu do dvije decenije političkog i vojnog prilagođavanja.

Istorijska prekretnica

Za kraj ovog mjeseca planiran je sastanak NATO članica na visokom nivou, na kojem bi SAD mogle formalno predstaviti dio nove strategije raspodjele obaveza unutar Alijanse, što se u diplomatskim krugovima već tumači kao potencijalno prekretnički trenutak za budući oblik saveza.

Pažnju bezbjednosnih krugova privlači i činjenica da bi naredni veliki samit NATO-a trebalo da bude održan 7. i 8. jula u Ankari, što se u dijelu analitičke javnosti tumači kao dodatni signal da Turska postepeno dobija sve značajniju ulogu unutar buduće arhitekture Alijanse, posebno u kontekstu Crnog mora, Bliskog istoka i istočnog krila NATO-a.

Forca ističe da ono što se danas predstavlja kao tehničko prilagođavanje NATO-a, u suštini može označiti početak dublje transformacije dosadašnjeg zapadnog bezbjednosnog poretka.

Kako je istakao, ukoliko se američko povlačenje iz operativnog jezgra Alijanse nastavi, Evropa bi prvi put od 1945. godine mogla ući u fazu u kojoj njena bezbjednost više nije garantovana spolja, već postaje unutrašnje političko i vojno pitanje evropskih sila.

U tom scenariju, NATO ne bi nestao, ali bi prestao da bude savez u kojem je Amerika centralni oslonac. A upravo ta promjena označila bi ne samo reformu Alijanse, već i početak nove arhitekture globalne bezbjednosti, poručio je Forca.

Ako Amerika više ne želi biti glavni garant evropske bezbjednosti, onda pitanje više nije da li se NATO mijenja, već da li Evropa uopšte zna kako izgleda svijet bez američkog vojnog kišobrana.

Njemačka i Poljska

Dok se u Vašingtonu razmatra redefinisanje vojnog prisustva u Evropi, zemlje EU istovremeno značajno povećavaju vojne budžete i ubrzavaju razvoj odbrambenih kapaciteta. Njemačka je formirala poseban fond od 100 milijardi evra za modernizaciju Bundesvera. Poljska već izdvaja preko četiri odsto BDP-a za odbranu i planira proširenje vojske na oko 300.000 pripadnika. U okviru inicijativa Evropske unije, pokrenuti su i programi vrijedni stotine milijardi evra za jačanje odbrambene industrije i smanjenje zavisnosti od uvoza naoružanja.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.