Konačni raspad SFRJ počeo na današnji dan prije 35 godina

BEOGRAD - Slovenija i Hrvatska su na današnji dan prije 35 godina proglasile otcjepljenje od SFRJ, čime je proces razbijanja Jugoslavije ušao u završnu fazu.

Skupštine Slovenije i Hrvatske, odnosno današnji Državni zbor Slovenije i Sabor Hrvatske, 25. juna 1991. godine jednostrano su proglasile osamostaljenje.

Federalna vlada, tada zvanično Savezno vijeće Skupštine, istog dana proglasila je odluke o separaciji nelegalnim.

Savezno izvršno vijeće (SIV) potom je donijelo odluku o kontroli graničnih prelaza prema Mađarskoj, Austriji i Italiji, koje je otcijepljena Slovenija preuzela.

Formalno, odluka SIV-a o intervenciji, koju je potpisao predsjednik SIV-a Ante Marković, objavljena je sutradan, 26. juna.

Put ka otcjepljenju

Otcjepljenju Slovenije i Hrvatske prethodio je niz događaja koji su ukazivali na takav razvoj situacije.

Još tokom štrajka u rudniku Stari Trg u Trepči, na sjeveru Kosova i Metohije, u februaru 1989. godine, Milan Kučan, čelnik Saveza komunista Slovenije, izjavio je prilikom obraćanja u Cankarjevom domu u Ljubljani da „rudari u Starom Trgu brane Jugoslaviju“, insistirajući na očuvanju prethodnog statusa pokrajine.

Kučan je tvrdio da je na djelu narušavanje tekovina AVNOJ-a.

Potom se, u januaru 1990. godine, dogodio i formalni raspad Saveza komunista Jugoslavije tokom 14. vanrednog kongresa SKJ u Beogradu, nakon što je delegacija SK Slovenije napustila kongres, a za njom i delegacija SK Hrvatske.

Višestranački izbori održani su u Sloveniji 8. aprila, a u Hrvatskoj 22. aprila, odnosno 6. maja 1990. godine.

Referendumi i političke odluke

Referendum o nezavisnosti Slovenije održan je 23. decembra 1990, a Hrvatske 19. maja 1991. godine. Većina izašlih građana na referendumima izjasnila se za separaciju.

Skupština Slovenije je 6. marta 1991. donijela odluku o obustavi slanja regruta u JNA, a 23. marta zatraženo je da JNA napusti Sloveniju u roku od tri mjeseca.

Takođe, 24. januara 1991. godine u Beogradu je održan sastanak predstavnika Slovenije i Srbije, kada su se Slobodan Milošević i Milan Kučan saglasili da Srbija neće praviti teškoće Sloveniji ukoliko odluči da se odvoji u skladu sa pravom na samoopredjeljenje.

Početak oružanog sukoba

Snage JNA Pete vojne oblasti, na čijem čelu je bio general-pukovnik Konrad Kolšek, popodne 26. juna započele su akciju preuzimanja graničnih punktova.

Pripadnici JNA iz Ilirske Bistrice, njih približno 350 sa 11 tenkova, uputili su se ka granicama Jugoslavije, a sutradan, 27. juna, angažovani su i pripadnici savezne milicije i carine - njih 730.

Tanjug/Rojters

Ukupno je JNA angažovala nepunih 2.000 vojnika sa približno stotinu oklopnih vozila i tenkova.

Smatra se da je u vrijeme proglašenja otcjepljenja brojnost Teritorijalne odbrane i policije Slovenije iznosila oko 35.000 ljudi.

Pucnji pripadnika Teritorijalne odbrane Slovenije na vojnike JNA 27. juna 1991. godine označili su konačni kraj Jugoslavije i početak desetodnevnog oružanog sukoba u Sloveniji.

Međunarodna reakcija i Brionski sporazum

Prethodno je Džejms Bejker, šef diplomatije SAD, boravio u Beogradu 21. juna 1991. godine, kada je poručio da Vašington neće tolerisati promjenu međurepubličkih granica niti upotrebu sile.

Slovenačka Teritorijalna odbrana i policija blokirale su puteve i kolone JNA, opkolile vojne objekte i odmah upotrijebile oružje širom Slovenije.

Helikopter JNA je oboren, a pojedini pripadnici JNA koji su se predali ubijeni su, uz zabilježene slučajeve zlostavljanja.

JNA je, međutim, ispunila dobijeno naređenje i tokom 27. juna uspostavila kontrolu nad većinom graničnih prelaza, osim dijela prema Austriji.

Tadašnja Evropska zajednica 28. juna 1991. godine objavila je obustavu ekonomske saradnje i pomoći Jugoslaviji, a iz Brisela su kao posrednici upućeni Đani de Mikelis, Hans van den Bruk i Žak Post.

Takozvane dobre usluge Evropske zajednice podrazumijevale su obustavu upotrebe sile, izbor Stjepana Mesića za predsjedavajućeg Predsjedništva Jugoslavije i tromjesečno zamrzavanje separacije Slovenije i Hrvatske.Od Predsjedništva Jugoslavije rukovodstvo JNA je 1. jula zatražilo saglasnost za prelazak sa ograničene operacije na potpunu intervenciju, ali se rukovodstvo Srbije s tim nije saglasilo.

Oružani sukob u Sloveniji trajao je od 27. juna do 6. jula, a Brionskim sporazumom od 7. jula 1991. godine, postignutim uz posredovanje diplomata Evropske zajednice, određen je tromjesečni moratorijum na separaciju.

Prema podacima tadašnjeg Beograda, u Sloveniji je poginulo 45 pripadnika JNA, dok je Ljubljana saopštila da je poginulo 37 pripadnika JNA, 18 Slovenaca i šest stranaca, među kojima su bila i dvojica austrijskih novinara.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.