Dragan Dakić: NATO integracije izgledaju benigno u odnosu na EU

Dejtonski mirovni ugovor je jedini temelj za koji možemo biti sigurni da garantuje opstanak BiH. Riječ je o prostoru na kojem se istorijski sudaraju divergentne kategoričnosti, unitarizam jednih i samostalnost drugih. Dejtonska konstrukcija mirovnih ugovora pokazala se sposobnom da pomiri te suštinske protivrječnosti. Mislim da do sada nije ponuđena nijedna ozbiljna alternativa Dejtonu koja nudi uspješnije rješavanje bilo kojeg pitanja u BiH.

Izjavio je to u intervjuu za "Glas" Dragan Dakić, profesor međunarodnog prava u Kragujevcu, koji je početkom mjeseca kao panelista učestvovao na okruglom stolu "30 godina nakon Dejtona: Mir, izazovi i perspektive", koji je u Parizu organizovalo Predstavništvo Republike Srpske u Francuskoj.

- Problem Dejtona nisu ni slovo niti njegov duh, već njegovo nesprovođenje i protivpravno mijenjanje. Proglasiti Dejton mrtvim, nepotrebnim ili nepoželjnim zbog pravnog nasilja koje je nad njim vršeno znači prihvatanje i ozakonjenje tog nasilja. Ako se odustane od Dejtona, odustaje se od ugovorene - pravne BiH, te je faktičko stanje jedino što preostaje na čemu se može zasnovati njeno unutrašnje uređenje. Ono još nije postalo pravno, i Srpska može ili da pokrene međunarodnopravne mehanizme za odbranu svog statusa po Dejtonskom mirovnom sporazumu ili da odustane od Dejtona, time i od svog statusa. Izostanak reakcije Srpske nedvosmisleno bi označio ozakonjenje trenutnog faktičkog stanja - rekao je Dakić koji je i savjetnik predsjednika Narodne skupštine Republike Srpske.

GLAS: Bili ste na skupu u Parizu. Kako, prema Vašem viđenju, danas izgledaju i BiH i Srpska tri decenije kasnije?

DAKIĆ: Imao sam čast da učestvujem na tom okruglom stolu. Pokazano je koliko je važan kontinuitet. Skupu je prisustvovalo oko 200 osoba visokog diplomatskog, naučnog, društvenog, političkog, privrednog, vojnog, kulturnog i civilnog profila. Iskreno, bio sam skeptičan u pogledu mogućnosti, teme i predavača da zadobiju takvu pažnju i u kvalitativnom i u kvantitativnom smislu.

U konkretnom slučaju, riječ je o kontinuiranom prisustvu diplomate iz Srpske Bojane Kondić Panić koja je zaslužna za takav odziv. Kontinuitet je presudno važan i u svemu drugom što se radi. Ja sam govorio o primjeru drugog kontinuiteta. To je neformalno mijenjanje Dejtonskog sporazuma kroz 30 godina implementacije. Prvu deceniju ili deceniju i po karakterisale su modifikacije koje se mogu pripisati goloj sili: fizičko-vojnoj usljed akcija i ponašanja međunarodnih snaga.

Sila je kombinovana sa najgrubljim intervencionizmom visokog predstavnika. Od druge decenije, decenije i po, primjenjuju se sofisticiraniji, ali i dalje nedopušteni oblici prinude u pravcu izmjene međunarodnog ugovora.

Ova faza postaje dominantna sa otpočinjanjem procesa pristupanja EU, 2008, potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. Kulminacija je Briselski sporazum za BiH, zvanično nazvan "Politički sporazum o principima za obezbjeđenje funkcionalne BiH koja napreduje na evropskom putu" iz 2022. Time su se članovi Predsjedništva BiH i lideri stranaka u Parlamentarnoj skupštini BiH obavezali na sprovođenje 14 EU prioriteta kojima se suštinski mijenja Dejton.

Ova faza je obilježena i značajnim aktivizmom Ustavnog suda BiH u pravcu revizije Dejtona. Treća decenija je završena, a četvrta otpočeta kvalitativno novim oblikom prinudne izmjene tog sporazuma, a to je putem krivičnog sudstva. Iako se početak ove faze suštinski ne može izdvojiti iz konteksta Briselskog sporazuma, potrebno je naglasiti da krivično gonjenje zvaničnika Srpske, optuženog da je vršio ovlašćenja iz Ustava Republike, predstavlja do sada najozbiljniju jednostranu reviziju Dejtonskog mirovnog sporazuma.

Pravnu podlogu za ovakav udar stvorio je Ustavni sud BiH koji je 2023. dodijelio Kristijanu Šmitu zakonodavna ovlašćenja u BiH iako nije imenovan od strane Savjeta bezbjednosti UN. Tom odlukom Ustavni sud BiH je izmijenio ugovorenu podjelu vlasti, dodajući BiH nivou novu zakonodavnu instancu osim Parlamentarne skupštine BiH. Sve potom je logičan razvoj događaja ako stvar posmatramo kroz optiku kontinuiteta. Danas, Ustav Republike Srpske je de fakto sveden na nivo podzakonskog akta u BiH - jer se krivično odgovara zbog vršenja Ustava RS ako se učini da to nije u skladu sa zakonom BiH.

Time je Republika Srpska iz statusa ugovornice tj. subjekta u međunarodnom ugovoru, svedena na administrativnu jedinicu koja je objekat zakona BiH. Ravnopravnost entiteta sa centralnim organima BiH, koja je zasnovana na međunarodnom ugovornom pravu, zamijenjena je subrogacijom entiteta, čime je unutrašnja Dejtonska struktura BiH potpuno redefinisana.

GLAS: Šta je danas najveća prijetnja po Dejton?

DAKIĆ: Danas se čini da su EU integracije najveća prijetnja po Dejtonski mirovni sporazum. Spisak od 14 prioritetnih zahtjeva prema BiH, koji je izradila Komisija EU, sadržinski je nespojiv sa Dejtonom. Briselski sporazum za BiH, iako nije pravni već politički ugovor, predstavlja efikasan instrument rekonfiguracije političkog, institucionalnog i pravnog uređenja dejtonske BiH.

U tom smislu, NATO integracije izgledaju benigno u odnosu na EU. To što je danas, 2025. godine, drastično narušen princip podjele vlasti u BiH, što se desilo i 1991, umnogome je zasluga EU. Mislim da niko ozbiljan ne može biti spokojan zbog "povampirenja" jednog od osnovnih uzroka krvavog rata u BiH, a koji je bio uspješno neutralisan Dejtonskim sporazumom.

Nažalost, sadržinska nekompatibilnost mirovnog ugovora i EU integracija danas ne čudi. Opet, nažalost, EU je od najvećeg mirovnog projekta prerasla u neskriveni koncern za ekonomsko i vojno ratovanje protiv Rusije. Možda ni ovo ne čudi ako stvar posmatramo kroz optiku kontinuiteta.

GLAS: Zbog čega strane u BiH, ali i neke izvana, drugačije čitaju ono što je 21. novembra dogovoreno u Dejtonu, a 14. decembra 1995. ovjereno u Parizu?

DAKIĆ: Sudaranje istorijskih divergentnosti nije nestalo 1995. godine. Mada mi se čini da je tada ideja samostalnosti kod Srba izgubila svoju kategoričnost i da je sasvim zamijenjena idejom autonomnosti u BiH. To se najbolje vidi po tome što su Srbi u BiH u političkom i pravnom diskursu snažno, gotovo dogmatski, prigrlili federalističku percepciju dejtonske BiH, čime su je već napola unitarizovali.

Unitarizacija je kontinuiran i prirodan tok u svim federalnim državama, a ustavno i krivično pravosuđe svugdje su poluge tog procesa. U formalnom, pravnom i političkom smislu Srbi su imali makar isti roj razloga da BiH smatraju ugovornom državom, tj. realnom unijom, a sebe stranom ugovornicom jednakog subjektiviteta sa druge dvije ugovornice, BiH i FBiH.

Sa druge strane, ideja unitarizacije nije izgubila svoju kategoričnost, zadržala je kontinuitet i u različitim periodima implementacije sporazuma se ispoljavala u različitom intenzitetu. Danas postoji sve manje i manje razloga da ona obuzdava svoju kategoričnost.

Rekao bih da je u ovome suštinski razlog zašto se dejtonski mirovni sporazum različito čita. Dakle, kako ste pravilno uočili, i ovde težište pitanja nije na "šta je napisano u zakonu?", već na "kako čitaš?"

GLAS: Srpska uporno ponavlja da se svi moraju držati Ustava BiH, koji je Aneks 4 sporazuma, te Aneksa 10 koji se odnosi na mandat Kancelarije visokog predstavnika. Kako je moguće da visoki predstavnik gotovo 30 godina djeluje izvan okvira, da PIK radi kako radi, te da većina sila na to ne reaguje ili stane uz političko Sarajevo koje kaže da je sve to u redu?

DAKIĆ: Da nije do nas? Da li mi možemo makar intimno da pomislimo da nešto nismo dobro shvatili kada je riječ o mandatu visokih predstavnika koje je imenovao Savjet bezbjednosti UN i čije izvještaje je usvajao? Ako ovo nije korisno, hajde da sagledamo šta je korist od toga što se ovim pitanjima već 30 godina bavimo na isti način bez ikakvog rezultata?

Ovdje Srpska upada u zamku. Zabavljajući se opštim pitanjem mandata visokih predstavnika koje jeste imenovao Savjet bezbjednosti UN i čije je postupke verifikovao usvajanjem redovnih izvještaja - pitanjem koje je nerješivo, umjesto pitanjem Kristijana Šmita kojeg niti je imenovao SB UN niti mu je usvojio izvještaje - pitanjem koje jeste rješivo. Srpska ih sve nominalno izjednačava.

GLAS: Koliko primjer BiH pokazuje da međunarodno pravo nije jednako za sve, ili jeste?

DAKIĆ: Međunarodno javno pravo je grana koja nema procesni dio. To znači da se ostvarivanje prava na jednakost, prava na samoopredjeljenje itd. ne vrši sudskim putem, već praktičnim upražnjavanjem. Tako da međunarodno javno pravo ne stvara sudski, ili na neki drugi vještački način, situacije koje su neodržive u realnosti. To nije svrha međunarodnog javnog prava. Njegova svrha je da normira nespornu, potvrđenu i samoodrživu realnost. Riječju, koja ima kontinuitet.

Republika Srpska je 1995. bila nesporna i na najstroži mogući način potvrđena kao žilava i samoodrživa realnost. Kao takvu, međunarodno javno pravo ju je normiralo kroz Dejtonski mirovni sporazum, ravnopravno sa FBiH i međunarodno priznatom BiH, članicom UN.

Ako Srpska izgubi samoodrživost, odnosno sposobnost da zaštiti svoj status normiran u Dejtonu, ne treba kriviti međunarodno javno pravo, mada jeste najlakše. Dakle, ono jeste isto za sve, u smislu da su svima jednako ponuđena prava i da jednako nikome ne pomaže da ih ostvari ko nije kadar. Ni BiH ni Republika Srpska nisu izuzetak.

GLAS: Može li BiH, odnosno Srpska da iskoristi ozbiljno miješanje karata na geopolitičkom planu i da ojača temelje na kojima stoji?

DAKIĆ: Najbitnija promjena je suspenzija multilateralizma u međunarodnim odnosima i vraćanje na unilateralizam. Zbog toga međunarodna zajednica u ovom trenutku ima sve manje karakteristika pravne zajednice. Danas se čini da je svijet ponovo u nekom pretpravnom stanju i da je "Što uzmognem, čućete hoću li!" jedino pravilo. Što se tiče tektonskih geopolitičkih prestrojavanja, rekao bih da su ona za Republiku Srpsku od sekundarnog značaja.

Možda potpuno griješim, ali mi se čini da je vrijeme terenske efikasnosti supersila iza nas. Sadašnji trenutak, kao i budućnost, pripadaju regionalnim silama koje imaju terensku prednost bez obzira na eventualnu inferiornost na globalnom planu.

Zato mislim da se Srpska uopšte ne treba orijentisati prema globalnim kretanjima i konstelacijama, već isključivo prema regionalnim. Nije vrijeme za apstraktna i romantizovana pitanja sa previše nepoznanica, već za što jednostavnije odgovore na pitanje: "Ko sad može najviše da nam naudi?" Svjestan sam da ovo ne zvuči naročito progresivno, ali mi se čini dosta realnim.

GLAS: Bili ste dio radne grupe koja se bavila izradom novog Ustava Srpske? Ima li on šanse?

DAKIĆ: Pravni posao oko novog Ustava Republike Srpske je odrađen. Dalje je na političkim organima i stvar je političke odluke.

 

Treći entitet?

GLAS: Iz vodeće hrvatske partije u BiH, HDZ-a, sve otvorenije se govori o potrebi jačanja federalizma, odnosno formiranju trećeg entiteta u BiH? Da li je to realno?

DAKIĆ: Posljednje što je potrebno u BiH je da se negiraju nečiji interesi i prijedlozi. Ako Hrvati u BiH i HDZ istrajavaju na tom zahtjevu, to se mora uzeti u obzir. Smatram da Republika Srpska u eventualnom otvaranju tog procesa treba da bude svjesna statusa i kapaciteta koje ima po Dejtonu, a ne po njegovim protivpravnim izmjenama i da u skladu sa tim odredi pozicije. Ako bi stvaranje trećeg entiteta poboljšalo standard građana u Republici Srpskoj i kapacitete u BiH, nema razloga za negativan stav. Ipak, treba naglasiti da formalnopravno prevođenje Srpske, uz njen eksplicitan, implicitan ili na drugi način dat pristanak, iz statusa ugovornice u međunarodnom ugovoru u status federalne jedinice dugoročno znači odustajanje i od zahtjeva za autonomijom u BiH. Federalne države se unitarizuju, a ustavno i krivično pravosuđe su im poluge za to. Iz ugla međunarodnog ugovornog prava, Srpska je jednaka strana ugovornica sa BiH i FBiH. Drugo je pitanje koliko to trenutno koristi. Formalnopravnim prelaskom u status federalne ili čak konfederalne jedinice, iz ugla bilo koje grane prava Srpska bi bila statusno podređena organima BiH. 

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.