Danas i ovdje: "Povratak" u Evropu

Piše Duško JAKŠIĆ

ODUVIJEK su djeca u našim školama učila geografiju u kojoj piše da se država(e) u kojoj žive nalazi u Evropi. Međutim, u posljednjih petnaestak godina, kao propratna pojava procesa tranzicije, u bivšim socijalističkim državama se pojavio jedan neobičan jezički slogan "hoćemo (nećemo) u Evropu", slogan koji odražava stanje duha po kome su tranzicijske zemlje na kraju drugog milenijuma "otkrile Evropu", pri čemu se, naravno, misli na njen uži dio, Evropsku uniju. U čemu je neobičnost ovog slogana? Pa, zamislimo da Afrikanci odjednom počnu da ponavljaju da hoće u Afriku, da Amerikanci, južni ili sjeverni, hoće u Ameriku, a tek da Azijati počnu da ponavljaju da hoće u Aziju. Postavlja se pitanje, zašto je jednom dijelu Evrope, državama koje po površini i prostoru čine njen nemali dio, čak i državama koje čine kolijevku njene civilizacije, nametnut prividni osjećaj da ne pripadaju staroj Evropi. U vrijeme kada je prvih šest evropskih zemalja promovisalo Evropsku ekonomsku zajednicu (EEZ) pa sve dok se ta zajednica nije proširila na petnaest najrazvijenijih evropskih zemalja i transformisana u Evropsku uniju (EU), niko nije postavljao pitanje i nikome nije smetalo što je ta (ekonomska) grupacija za sebe, na neki način, prisvojila pravo da ona čini autohtonu Evropu, ekskluzivni klub, a svi ostali, da bi to pravo ostvarili, moraju ispunjavati uslove koje je ta novostvorena zajednica propisala. Formalno gledano, pa i stvarno pravno, mnogi u Evropi bi mogli da optuže ovu zajednicu (EEZ, EU) da je nezakonito prisvojila atribut evropski, jer ne predstavlja Evropu u cjelini. Međutim, osim što takav prigovor ne bi imao smisla, danas je već i kasno, jer je veliki broj zemalja prihvatio taj drugorazredni status i potrudio se da ispuni propisane uslove kako bi "ušao u Evropu" i tako se taj evropski okvir proširio na dvadeset sedam država, odnosno na oko devedeset osam odsto njene istorijske površine i stanovništva. Danas se izvan te Evrope nalazi samo šest država jugoistoka Evrope ili novokomponovanom zapadnom Balkanu, računajući da su države nastale na prostoru bivšeg Sovjetskog Saveza ipak nešto drugo. Da paradoks bude veći, u vrijeme kada se postavljaju strogi uslovi nekim evropskim državama oko ulaska u Evropsku uniju, otvorena je mogućnost i pregovara se da i neke neevropske države "uđu u Evropu". Tu se, pored Turske, koja bar ima taj fizički priključak, misli i na Izrael i sjevernoafričke mediteranske zemlje koje, osim geomediteranskih i evrokolonijalnih, nekih drugih evropskih atributa i nemaju. U čemu je magnetska privlačnost te Evrope? Činjenica je da je kraj drugog milenijuma okončan u znaku Evropske unije, kada je ona stvorila državnopravni i ekonomski organizam koji je ravnopravan, a u nekim elementima i superioran, u odnosu na druge regionalne blokove (Sjeverna Amerika, Daleki istok, Južna Azija). To je ekonomska grupacija sa najvećim tržišnim potencijalom u svijetu, a i u političkom smislu to je jedini ravnotežni faktor najvećoj supersili. Uza sve geopolitičke, ekonomske i druge prednosti koje Evropa ima u odnosu na druge regione i blokove, ona ima i svoje bogato istorijsko nasljeđe, koje ponekad i nije njena prednost. Bogatstvo kultura i jezička raznolikost jesu prednost, ali je činjenica da se većina Evropljana uglavnom međusobno ne razumije i da se u Evropskom parlamentu prevodi na dvadeset tri jezika. Toga nema u Americi, Kini, Indiji, Japanu, Rusiji, niti bilo gdje. I tradicija i kulturne raznolikosti jesu prednost, ali su i zbog toga, nerijetko zbog kulturnog konzervatizma, razlike u nivou razvijenosti njenih članica veoma velike. Rijetko gdje kao u Evropi su tako izražene razlike u razvijenosti između sjevera i juga, ako uopšte taj termin i postoji u drugim blokovima. Nigdje nema tako mnogo nacionalnih manjina, gdje su skoro svi i manjina i većina. Nigdje religijske razlike nisu tako brojne i latentno eksplozivne. U Evropi (EU) nema unutrašnjih barijera za ljude, robu, kapital i informacije, ali se razlike u razvijenosti između država ne smanjuju, naprotiv, razlike između nekih regiona, pa i u okvirima jedne države, povećavaju se. Još su u Evropi prepoznatljivi uži nacionalni interesi i kod lokacije nekih strateških sadržaja o njima se vodi računa. Još u nekim evropskim državama saradnja sa SAD ima prednost nad međusobnom saradnjom. Još u Evropi tinjaju sporovi oko nekih resursa, pogotovo kada su hidropotencijal, gas i atomska energija u pitanju. Itd, itd... Iako je postignut ogroman napredak u povećanju političke i ekonomske kohezije organizma koji se zove Evropska unija, jasno je da postoje unutrašnje razlike, pogotovo ekonomske, koje ne treba negirati i prikrivati, treba ih usklađivati i to, gdje god je to moguće, prepustiti užim regionalnim i lokalnim subjektima, čak i kada su u pitanju međugranični odnosi. U tom kontekstu, paralelno sa širenjem i integracijom Evropske unije, lansirana je još jedna sintagma koja glasi da je budućnost Evrope u "Evropi regiona ". Stoga, umjesno je pitanje šta je to "Evropa regiona". Iako su razlike u razvijenosti pojedinih članica Evropske unije izuzetno velike (Bugarska - Luksemburg 1:20) njima ne pada na pamet da članice Evropske unije dijele na razvijene i nerazvijene, jer bi to bile države prvog i drugog reda, a to bi bio kraj EU, kao što je to nekada bio početak kraja SFRJ. Zbog toga se politika harmonizacije i ujednačavanja razvoja i politika podsticajnih fondova vodi na nivou regiona. Svaka članica je dužna da ozvaniči svoju regionalnu organizaciju u skladu sa EU-Eurostat standardima (obavezno nivo NUTS: 1-3) i time stiče pravo pristupa odgovarajućim fondovima. Na to su obavezne i države kandidati i, stoga, za nas bi moglo biti vrlo korisno iskustvo koje su na tom planu stekle Slovenija i Hrvatska. I BiH se kroz Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju obavezuje da prijavi regionalne cjeline kojima bi bili dostupni podsticajni fondovi, koji nisu dostupni državi kao cjelini. To pitanje, u Evropskoj nije čisto ekonomsko, kod nas je maksimalno ispolitizovano i za sada se nude samo varijante koje potiču iz sarajevskog lobija. (Autor je direktor Ekonomskog instituta Banja Luka)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.