Danas i ovdje: Glavni grad

Piše Radomir KEZUNOVIĆ

NEDAVNO je održana tematska sjednica parlamenta na temu izmjena Ustava Republike Srpske za oblast teritorijalne organizacije, odnosno lokalne samouprave. Čuli smo uvodna izlaganja posvećena najavljenoj temi, međutim o glavnom gradu, izuzimajući uzgredno pominjanje Banje Luke i Istočnog Sarajeva, nije se moglo ništa čuti. Poznato je da BiH, kao ni Republika Srpska, nemaju legalno ustanovljene institucije glavnog grada. Pokušao sam potražiti neke evropske i svjetske uzore načina legalizacije (formalno-pravnog utemeljenja) glavnog grada i vrlo brzo zaključio da to nije nimalo jednostavno, kao što je meni u početku izgledalo. Evo i zašto: Iako termin "glavni grad" nema opšteprihvaćene definicije, poznato je da sve evropske države (i svjetske) imaju gradove sa tim atributom. Identifikacija glavnog grada se uglavnom odnosi na istorijske, tradicionalne ili razloge uspostavljene društvenim konsenzusom u određenoj državi. Glavni grad možemo zamisliti i kao "sjedište" vlade ili parlamenta, odnosno lokaciju najviših nacionalnih institucija tipa vrhovnog ili ustavnog suda i sl. Drugi način je svakako da se glavni grad pravno definiše ustavom, odnosno zakonom. Pogledajmo specifične primjere npr. u Holandiji gdje su vladine institucije u Hagu, a glavni grad je Amsterdam, ili u Njemačkoj Bon do 1990. godine i Berlin tako što su u Bonu zadržane najviše sudske institucije. Postoje i mnoge zemlje u čijim ustavima ne postoji definicija glavnog grada kao što su Ujedinjeno Kraljevstvo (koje uopšte nema ustav), Danska, Finska, Francuska, itd. U ovim zemljama su glavni gradovi nastali kao rezultat njihove dugogodišnje tradicije, uvažavani u tom statusu bez potrebe za formalnom ustavno-pravnom zaštitom statusa. Posebni primjeri su Berlin, Beč i Moskva, a slični su i Bern, Brisel i Zagreb. Ovi gradovi su i sami federalne države (kantoni, županije), sa određenim nivoom suvereniteta. Postoje i primjeri indirekte ustavne definicije glavnih gradova kao što je ustav Irske, gdje je definisano da će zvanično sjedište predsjednika države biti u Dablinu ili u njegovoj bližoj okolini. Slična je definicija Rige u Latviji kao mjesta održavanja sjednica parlamenta. Isti su primjeri Švajcarske, Švedske i Norveške. Svakako je interesantan i primjer ustava Turske, koji ne dozvoljava izmjenu naziva i položaja glavnog grada ni putem amandmana na ustav. U čemu je onda smisao statusnog određenja glavnog grada? Da li je uspostavljanje administrativnog statusa glavnog grada ustanovljenje posebnog mjesta i uloge u državnoj upravi ili je samo politički, odnosno simbolički čin uvažavanja nacionalne tradicije ili ustavom ili je samo određen zakonom ili nepisanim konvencijama? Analizirajući različite tekstove ustava ne može se doći do potpunog odgovora na prethodna pitanja. Ipak, većina analitičara se slaže da ustavna definicija glavnog grada ima samo simboličku i proceduralnu funkciju, više nego što je proizvođenje pravnih odredbi primjenljivih radi iskazivanja opštedruštvenog konsenzusa o "prvom" gradu u zemlji. Postoje i primjeri specifičnog ustavnog značenja statusa. U Belgiji npr. postoji vrlo rijedak slučaj ustava koji jasno određuje da sjedište vlade mora biti u Briselu kao glavnom gradu. U većini ustava evropskih država ne postoji takva striktna odredba. Ustav Holandije propisuje ulogu glavnog grada kao mjesta gdje će novi kralj biti inaugurisan na zajedničkoj sjednici oba doma parlamenta u Amsterdamu. Ustavna rezidencija kraljice je u Hagu koji, podsjećamo, nije glavni grad. Postoje svakako i određenja glavnog grada kao posljedica veličine, broja stanovnika, a posebno političkog, ekonomskog ili obrazovno-naučnog i kulturnog značaja grada, kao i simbolička uloga u nacionalnoj istoriji. U ovom smislu bi trebalo podsjetiti se na primjer Švajcarske zato što u ustavu iz 1848. godine nije uopšte određen glavni grad vjerovatno zbog ravnopravnosti kantona. Bern ni danas nije formalno statusno određen kao glavni grad (Hauptstadt), već kao federalni glavni grad (Bundesstadt). Nadalje, može se govoriti i o posebnom administrativnom statusu glavnog grada, odnosno da li glavni grad ima status lokalne vlasti ili ne. Prvo, može postojati glavi grad sa dvojnim statusom, tj. ne samo opština već i viši statusi -entitet. To su primjeri Brisela, kao i već pominjanih Beča i Berlina koji su istovremeno i federalne jedinice. Slični su primjeri Madrida, Bratislave i Zagreba koji su i glavni gradovi regija, odnosno srednjih nivoa vlasti u tim zemljama. Moskva je primjer objedinjene lokalne vlasti i glavnog grada, tj. lokalna vlast postoji samo na nivou distrikta glavnog grada. Postoje i veliki gradovi pored glavnih gradova, kao na primjer u Španiji gdje se takvima smatraju gradovi preko 250 hiljada stanovnika. Evropske zemlje, dakle imaju glavne gradove sa zakonom definisanim posebnim statusom u odnosu na ostale gradove/opštine, kao glavne gradove bez posebnog statusa. Primjeri prvih su: Berlin, Budimpešta, Rim, Beč, Zagreb,..., a primjeri bez posebnog statusa su Amsterdam, Bern, Ljubljana, Helsinki, Vaduz, itd. Teme koje su vrlo značajne za položaj i status glavnih gradova su način izbora izvršnih i zakonodavnih organa glavnih gradova, kao i finansiranje ovih institucija. Kao i u prethodnim primjerima postoji čitav niz primjera u praksi evropskih zemalja i po ovim pitanjima, ali o njima nekom drugom prilikom. Dakle, glavni gradovi imaju značajnu ulogu i oni su najčešće politički, ekonomski i kulturni centri i sjedišta centralnih ili regionalnih (entitetskih) vlasti. Često izražavaju simboličko značenje. Bez obzira na različite tipove uspostavljanja glavnih gradova u evropskim zemljama ipak moraju biti ograničeni principima Evropske povelje o lokalnoj samoupravi. Nadam se da će i BiH i Republika Srpska koristiti iskustva, praksu evropskih zemalja u promišljanju mogućih ustavnih i zakonskih rješenja glavnih gradova. Te aktivnosti su neizbježno pred nama.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.