Gradiška: Od "Malog Beograda" do savremene Srpske varoši

GRADIŠKA — Starijim generacijama Gradiška je ostala upamćena pod laskavim nazivom „Mali Beograd”. To priznanje grad nije dobio zbog arhitektonske sličnosti sa prestonicom, već zbog izuzetno bogatog kulturnog, duhovnog i prosvjetnog života.

Krajem 19. i početkom 20. vijeka, Gradiška je preko štampe i intelektualnog rada svojih žitelja izgradila status srpskog kulturnog središta — imala je više srpskih prosvjetnih udruženja i učenih ljudi nego Sarajevo i Banjaluka zajedno.

Danas se pred našim očima rađa novi projekat koji ima za cilj da buduće generacije Gradišku pamte kroz obnovljenu Srpsku varoš. O ovoj značajnom projektu za "Glas Srpske" govorio je Bojan Vujinović, gradski menadžer Grada Gradiška.

- Nalazimo se u crkvenom dvorištu hrama Pokrova Presvete Bogorodice, crkve koja je prije nekoliko godina ponovo dobila svoj puni sjaj. Istorija ovog prostora seže u 1866. godinu, kada je sagrađen prvi hram oko kog se postepeno formirala Srpska varoš. Dodatni zamajac razvoju dala je izgradnja Srpske osnovne škole 1887. godine - pojašnjava Vujinović.

Prema njegovim riječima, jedan od ključnih momenata dogodio se 1892. godine, uoči Male Gospojine, kada je Gradišku posetio mitropolit dabrobosanski Georgije Nikolajević. 

- Iznenađen i dirnut veličanstvenim dočekom, mitropolit je ostavio svoju zaostavštinu od 9.000 forinti. Već naredne godine izgrađena je velelepna Zadužbina mitropolita Georgija Nikolajevića, poznatija kao stara gimnazija u Gradišci - kazao je Vujinović.

Sve se u tadašnjem društvenom životu svodilo na crkvu, obrazovanje i kulturu. Tadašnja srpska gospoda i trgovci uložili su ogroman trud da obrazuju djecu i stvori im prostor za školovanje. Nakon više od pet vijekova turskog i austrougarskog zuluma, obrazovanje je viđeno kao najvrijednija valuta za očuvanje srpskog identiteta, pisma i nacionalne svesti.

- Čuveni rodonačelnik porodice Jovo Čubrilović prisustvovao je čak i svečanom otvaranju Ajfelovog tornja u Parizu. Vaso Čubrilović, akademik i učesnik Sarajevskog atentata, kasnije je osnovao Balkanološki institut. Veljko Čubrilović dobio je svoj trg u blizini porodične kuće, dok je Staka Čubrilović ostala upamćena kao prvi doktor u Bosni i Hercegovini - ističe Vujinović.

Ljubica Stefanović (djevojački Lazić): Odrasla u Srpskoj varoši, u čiju čast je Gradiška osnovala Festival pozorišta Republike Srpske s ciljem njegovanja pozorišnog identiteta.

Prota Dušan Subotić: Petostruki narodni poslanik i jedna od ključnih figura grada, zaslužan za izgradnju prvog mosta 1922. godine koji je Gradišku otvorio ka svijetu i omogućio školovanje mladih na Zapadu.

Vaso Vidović: Jedan od pokretača Bosansko-hercegovačkog ustanka, koji je čak i na Berlinski kongres otišao u srpskoj narodnoj nošnji sa željom da ponosno prikaže svoj identitet.

Vujinović je naglasio da je plan da se Srpskoj varoši vrati stari sjaj kroz sveobuhvatnu rekonstrukciju. Na sreću, sačuvano je više od 60 do 70 odsto autentičnih fasada kuća u kojima su ove znamenite ličnosti živjele.

- Nakon izgradnje pješačke zone i obnove fasada, planirano je uvođenje multimedijalnih sadržaja koji će posetiocima dočarati nekadašnji život Srpske varoši i značaj koji je ona imala za čitavu Republiku Srpsku - rekao je Vujinović.

Pored toga, u planu je izgradnja dva nova trga. Prvi trg je posvećen mitropolitu Georgiju Nikolajeviću. Svečano otvaranje planirano je za 15. septembar — Dan srpskog jedinstva, kada će biti osveštana mitropolitova zadužbina u okviru koje je formirana i bogata muzejska riznica.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.