Stojan Novaković: Veliki državnik krajiških korijena

U drugoj polovini 19. vijeka kneževina, odnosno kraljevina Srbija je žurila da se otrese teškog turskog nasljeđa i zaostalosti, da bi nekako uhvatila korak sa modernim evropskim državama.

Taj proces je obilježilo djelovanje nekoliko najsnažnijih figura srpske državotvorne elite, poput Ilije Garašanina, Jovana Ristića, Jovana Marinovića, Stojana Novakovića i Nikole Pašića. Oni su trasirali i nosili razvoj i uspon države kroz ograničavanje samovlasti vladara, formiranje političkih stranaka i parlamentarizma. Uvodili su zakonitost i red u državnoj upravi, podizali privredni život, uz osnivanje društvenih i kulturno-prosvetnih institucija što je bio uslov za formiranje građanskog društva i intelektualne elite. Umnim diplomatskim radom krčili su put Srbiji u burnim evropskim previranjima.

Posebno mjesto među njima svakako ima Stojan Novaković, po mnogima najveći srpski intelektualac druge polovine 19 vijeka. Bio je član i dugogodišnji predsjednik Srpske kraljevske akademije, kao i Ruske akademije nauka, te dopisni član Francuske akademije, zatim profesor Velike škole, predsjednik i osnivač Srpske književne zadruge, upravnik Narodne biblioteke, vodeći filolog, istoričar, prevodilac, heraldičar. Povrh svega Novaković je kroz četiri decenije službovanja, kao jedan od lidera Srpske napredne stranke, vršio najvažnije državne funkcije: u tri mandata ministar, dva puta predsjednik vlade, poslanik (ambasador) kraljevine Srbije, dva puta u Carigradu, a potom u Petrogradu itd.

Otac Stojana Novakovića, Jovan, se oko 1835. doselio u Šabac iz Bosanske Krajine, bježeći u Miloševu Srbiju pred turskim zulumom kao i mnogi toga vremena. Jovan se tu oženi i sa suprugom Janjom 1842. dobi sina Konstantina - Kostu. Ovaj će u vrijeme mladalačkog nacionalnog romantizma kao i mnogi "posrbiti" svoje ime, pa će grčko Konstantin (postojan) prevesti u Stojan. Kao petnaestogodišnji siromašni sin šabačkog stolara došao je u Beograd s jeseni 1857. i tu izučio više razrede gimnazije, a potom i pravni odsjek liceja. Studije je izučavao u teškoj besparici, vrijedno radeći mnoge poslove kako bi imao za tanak zalogaj i memljiv sobičak. Pošto ga je bijeda ljuto ujela, kasnije će pomagati siromašne studente, a i sam živjeti vrlo štedljivo. Bio je poznat kao neumorni pedantni metodični radnik, a osim službe bavio se istraživačkim, naučnim i publicističkim radom. Kako bi uspio obaviti sve zacrtane dnevne poslove, njegovo je vrijeme u minut bilo programirano, pričalo se da se po njemu sat mogao navijati.

VATRENI RODOLjUB

Postaje član "Srpskog učenog društva" 1865, a potom kao vatreni rodoljub 1867. pristupa "Ujedinjenoj omladini srpskoj", koja je bila inicijalni pokretač nacionalne akcije Srba. Uskoro je i profesor Velike škole u Beogradu, te učitelj i vaspitač maloljetnog kneza Milana Obrenovića (1868-1872).

Poslije Jovana Ristića, velikog državnika porijeklom iz Bosne i Jovan Marinović-Sarajlija prepoznaje potencijal mlađanog Novakovića i kao predsjednik vlade 1873. uvodi ga u visoku politiku, povjerivši mu resor obrazovanja i crkvenih dela. Stojan je upravo od Marinovića, idejnog utemeljitelja Srpske napredne stranke, učio finese diplomatskog zanata, pa će kasnije zapisati da je taj pariski i bečki đak bio: "Prvi pravi evropski diplomata kojeg je Srbija imala". Pomenućemo i da je, pored Marinovića rođenog u Sarajevu 1821. i jedan Hercegovac, rođeni Trebinjac, Cvjetko Rajović bio ministar spoljnih poslova i predsjednik vlade Kneževine Srbije (1859-1860).

Novaković je kao ministar izvršio temeljnu reformu školstva i uveo obavezno osnovno obrazovanje. Za člana državnog savjeta biran je 1882/83, a potom i 1885. Kao čovjek velike lične čestitosti i naučnog i političkog integriteta bio je poštovan čak i od oštrih političkih protivnika. Bio je legalista, uporni graditelj institucija države i demokratskih društvenih odnosa.

Taj neumorni radnik objavljuje brojne tekstove i rasprave, knjige i najrazličitija zasebna djela iz istorije, zatim studije iz oblasti jezika, prava, crkvene istorije, slovenske mitologije, etnografije, arheologije, opšte kulture, žitija svetih i narodnih umotvorina. Izdavao je Književni list, pisao školske udžbenike, pokrenuo izradu Rečnika srpskog jezika, itd. Prevodio je Šera, Rankea, Voltera, Puškina, Mickijeviča i druge.

Bio je jedan od najumnijih ljudi svoga vremena i dao ogroman naučni doprinos, za 60 godina naučnog rada objavio je preko 500 naučnih radova i drugih tekstova, te 50 knjiga. Bio bi golem zamor nabrajati sva djela ovog velikog pregaoca, pa ćemo uzgred navesti samo ponešto.

Novaković je utemeljio modernu kritičku istoriografiju i njegova djela su i danas nezaobilazna naučna literatura. Objavio je mnoge hrisovulje, pisao o posljednjim Brankovićima, Matiji Vlastaru, te desetine studija iz stare srpske države. Pisao političke tekstove o Balkanskom pitanju, o "Vaskrsu države Srpske", o Turcima u 14. i 15. vijeku itd. Stojan je u dva navrata priredio i izdao Dušanov zakonik. U prvom poduhvatu kao mladi naučnik članove zakona ja grupisao u pravne oblasti, da bi trideset godina kasnije 1898. "Zakonik Stefana Dušana, Cara Srpskog" izdao u izvornom sadržaju sa komentarima. To drugo kapitalno izdanje smatra se temeljom moderne srpske istoriografije. Kapitalno mu je djelo i "Istorija srpske književnosti" koje je objavio sa samo 25 godina.

Taj krupni, a tihi skromni čovjek, prefinjenih evropskih manira, bio je blizak prijatelj sa mnogim umjetnicima: Pajom Jovanovićem, Urošem Predićem, Lazom Kostićem, Simom Matavuljem, Jovanom Jovanovićem Zmajem i drugima.

Istrajni borac protiv neznanja i duhovnog mraka, isticao je "knjigu i pero" kao najbolja sredstva za očuvanje srpstva. Govorio da treba upotrijebiti sve alate i dozvoljena sredstva kako bi se stalno poboljšavao položaj Srba u Osmanskom carstvu, što bi na kraju dovelo do konačnog oslobođenje. A za to je, po njemu, trebalo dosta strpljenja, postupnosti i upornosti. Sanjao je slobodu za cijeli srpski narod i njegovo državno ujedinjenje.

Sa jakom vjerom u svjetliju budućnost, svojom energijom je pokretao i mlađe, podizao im vjeru i krijepio snagu za dalju borbu koja će biti krunisana uspjehom. On kaže: "Šta može i čime smeta granica sedam državnih vlasti, koje danas upravljaju našim narodom, duhovnome ujedinjenju naroda našeg u obrazovanju, u knjizi, u rodoljublju i u nacionalnim idealima. (...) Ujedinimo duhom, jezikom, narodnom sviješću i prosvjetom plemena svoja po svim oblastima srpskim. (...) Samo ne klonimo duhom i prebrodićemo sve granice što nas sad razdvajaju ..."

UJEDINjUJMO SE KULTUROM

Sa istim porukama 1909. objavljuje i značajan tekst u dubrovačkom "Srđu" pod naslovom "Ujedinjujmo se kulturom". Ističući kulturu, slogu i zajedništvo u povezivanju svih srpskih oblasti "Nikad ne klonimo duhom, vrijedno i uporno naprijed jer je srpski duh preživio sve nedaće, zahvaljujući vjeri, knjizi, jeziku i pjesmi. Ujedinjujmo srca onoga na Skadru na Bojani, i onoga na Moravi, i onoga na Uni sa onim na hladnom Vardaru...".

Treba odmah reći da je Stojan kao istoričar i lingvista bio duboko svjestan svojih krajiških korijena, što je za čitav život značajno uticalo na njegovu emotivnu i političku povezanost sa Srbima preko Drine. Zato nije slučajno da se u svom naučnom radu, ali i političkom djelovanju, stalno vraćao Bosni i Hercegovini, snažno se interesujući za tamošnje Srbe i njihovu prošlost. Njihovo vjekovno robovanje tuđinu ga je dodatno motivisalo da kao državnik i diplomata doprinese njihovoj kulturnoj i državnoj emancipaciji. Kao obazriv političar to je radio vrlo diskretno, kako im ne bi pravio medvjeđu uslugu kod tamošnjih vlasti.

No i te kako je poznato da je veliki broj svojih naučnih, ali i političkih radova posvetio tom dijelu srpskog kulturnog i etničkog prostora, kao centralnom i neodvojivom segmentu srpskog nacionalnog korpusa. Novaković je i važan čuvar kulturno-istorijske baštine BiH jer je u svom radu "Srpski spomenici od 15. do 18. veka" objavio i spasio od zaborava brojne ćirilične dokumente iz srednjovjekovne Bosne. Na njima će se temeljiti i njegovo kasnije proučavanje srpske bosanske vlastele i dinastije Kotromanića. Isticao je Tvrtkovo pravo na srpsku krunu preko njegove bake Jelisavete Nemanjić, kćerke kralja Dragutina.

I na polju filologije i književne istorije Bosna i Hercegovina je u njegovom fokusu, gdje dokazuje vjekovni jezički i kulturni kontinuitet srpskog naroda. Kao vrhunski filolog i istoričar, Bosnu i Hercegovinu je smatrao autentičnom srpskom zemljom. Nije bez značaja pomenuti da je on kao heraldičar, po želji kralja Milana 1882. kreirao novi grb Kraljevine Srbije. Početni Stojanov prijedlog se zasnivao na dvoglavom orlu Nemanjića, koji na štitu, osim polja sa krstom i ocilima, ima polje sa tri potkovice, kao grb Raške, dok na trećem polju bješe glava vepra probodena strijelom. Taj simbol se pojavljivao na starim grbovima "srpske" Tribalije, ali i u ugarskim grbovnicima, koji se odnose na zemlje južno od Save i Dunava, čime je htio i heraldički vezati Srbiju sa Bosnom i Hercegovinom. No kako je Beč Bosnu već vidio kao svoju provinciju, od toga se odustalo zbog izvjesnosti protesta Austrije. Milanu, tek okrunjenom za kralja uz blagoslov Beča, to nikako nije išlo u račun. Na kraju je usvojen "Stojanov" grb Kraljevine Srbije onakav kakvog i danas znamo.

Novaković se bavio Bosnom i u obimnoj studiji "Tursko carstvo pred srpski ustanak", sa akcentom na položaj hrišćanske raje u specifičnom bosanskom feudalnom sistemu. Osim prikupljanja starih povelja i rukopisa prikupljao je i narodno stvaralaštvo, posebno ističući veliku jezičku vrijednost epske i lirske tradicije Bosne i Hercegovine. On piše i predgovor Petranovićevim "Srpskim narodnim pjesmama iz Bosne i Hercegovine" .

Ustanak Nevesinjska puška 1875-1878. zatiče ga na mjestu ministra prosvjete i crkvenih djela. Knez Milan i vlada su bili vrlo zabrinuti i oprezni u toj situaciji jer Srbija nije bila vojno i finansijski spremna za rat sa Osmanlijama. Stojan je duboko saosjećao sa stradanjem srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, ali je ubrzo uvidio da taj stihijski, mada herojski ustanak, nije obezbijedio diplomatsku pripremu, već je na žalost samo poslužio planovima Beča. To je za njega bio vrlo težak udarac, koji ga je uvjerio da se Srbija ubuduće ne smije zateći nespremna. Godinama unaprijed se treba pripremati i planirati akcije na oslobođenju i ujedinjenju, jer puki nacionalni zanos bez sposobne državne organizacije i savezničke podrške vodi u poraz.

U zrelim političkim godinama zalagao se za što bolje odnose sa Rusijom, ali za vođenje samostalne izvorne srpske politike uz postepeno udaljavanje od Austrije poslije Berlinskog kongresa. Govorio je da Srbi ne trebaju biti ni rusofili ni austrofili, već samo Srbi koji će se bez zanosa i strasti rukovoditi jedino trajnim koristima svoje Otadžbine.

Kao ministar prosvjete obezbjeđuje i organizuje slanje udžbenika i druge literature za srpske škole i narod u osmanskom carstvu. Imao je važnu ulogu u širenju nacionalne propagande na tom prostoru, stalno ističući njegovo poslovično "knjiga i pero".

Stojan Novaković je bio ključni arhitekta srpske nacionalne politike u staroj Srbiji i Makedoniji krajem 19. vijeka. Kao poslanik u Carigradu postigao je otvaranje srpskih konzulata u Skoplju, Bitolju i Prištini, u kojima su službovali istaknuti književnici i naučnici poput: Branislava Nušića, Milana Rakića, Vojislava Ilića, Vladimira Karića i drugih. Suština njegovog programa bila je masovno otvaranje srpskih škola i obnavljanje crkvenog života na tom prostoru gdje su Srbi bili izloženi stalnom teroru albanskih kačaka i bugarskih komita, uz prećutnu podršku turskih vlasti. Imao je vidnu ulogu u štampanju "Plave knjige" o zločinima i nasilju Šiptara nad Srbima u Staroj Srbiji krajem 19 vijeka.

Novaković je usmjeravao državne resurse i pažnju na neoslobođeni srpski narod, obezbjeđujući da njihova borba bude u visokom spoljnopolitičkom prioritetu Kraljevine Srbije. Tako je snažno podržavao i borbu Srba iz Bosne za crkveno-školsku autonomiju protiv Kalajevog režima. Kada su nešto kasnije i muslimanski prvaci krenuli srpskim stopama u borbu za vakufsko-mearivsku autonomiju, i njih je svesrdno pomagao. Izgradio je vrlo blizak odnos sa srpskim vođama iz BiH Gligorijem Jeftanovićem i Vojislavom Šolom, ali i muslimanskim prvacima, posebno sa mostarskim muftijom Džabićem. Naglašavao je značaj srpsko-muslimanskog zbližavanja i saveza protiv bečke uprave. Osim pravne i finansijske pomoći, pružao im je i snažnu političku podršku u Carigradu kao poslanik Srbije. Sve se to odvijalo daleko od očiju javnosti jer su Austrougari pažljivo pratili i suzbijali svaki uticaj Srbije na prilike u Bosni i Hercegovini.

Poslije penzionisanja, početkom 20. vijeka vatreno se zalagao za potpuno ekonomsko i političko odvajanje od Austrije, uviđajući da ona postaje sve veća prijetnja srpskim vitalnim interesima. Poslije aneksije glasno upozorava na opasnost od njenih sljedećih koraka, uključujući i mogućnost napada na Srbiju.

Kada je Beč 1908. anektirao Bosnu i Hercegovinu, Srbija se upravo našla na ivici rata. Kralj Petar u ličnosti Novakovića vidi najumjereniju i najmudriju političku figuru, koja može ujediniti posvađane političke partije i formirati tzv. koncentracionu vladu, ali i Stojanov državnički autoritet koji pred velikim silama može dostojno zastupati Srbiju. Mada je Stojan dugo bio lojalan Obrenovićima, Čika Pera, kao evropski obrazovan liberal i demokrata, izuzetno je cijenio dvije godine starijeg Novakovića, kao simbola legalizma i političke razboritosti, sa kojim se od dolaska na vlast 1903. rado konsultovao o krupnim nacionalnim pitanjima.

Stojan sa pozicije premijera piše zapažene proglase, memorandume i druge tekstove o aneksionoj krizi i diplomatski pokušava razobličiti to nasilje nad međunarodnim pravom, optužujući Evropu za saučesništvo u gušenju nacionalnih i političkih prava Srba Bosne i Hercegovine, posebno prava na samoopredjeljenje i autonomiju. Njegovi tekstovi pod zajedničkim nazivom "Balkanska pitanja" samo su dio diplomatske borbe tokom te krize. Osvrće se i na činjenicu da je Berlinski kongres presjekao prirodne veze Bosne sa Srbijom i Crnom Gorom. Sluteći šta Austrija smjera, on je još 1906, dvije godine prije proglašenja aneksije, objavio zbirku istorijsko-političkih analiza o Bosni i Hercegovini, kao "rak-rani" Balkana. Stoji li i danas ta teza?

Novaković je takođe vrlo rano uočio da Austrougarska ozbiljno ometa razvoj Srbije kroz njeno ekonomsko iscrpljivanje, poput čuvenog carinskog rata kada je Srbiji blokiran izvoz žita i stoke preko Save i Dunava. Beč kasnije otvara i albansko pitanje kao sredstvo za blokiranje srpskih interesa na Balkanu. Stojan ističe da Austrougarska planski podstiče ideju velike Albanije, kako bi spriječila izlaz Srbije na more i kako bi stvorila trajni bedem između Srbije i Crne Gore. Elem, između Srba i Germana nema baš ništa novo, sve je staro samo zaboravljeno, jer taj habzburški projekat davljenja Srbije i danas se provodi, samo iz drugih centara i u drugačijoj formi.

Novaković se uporno zalagao za podizanje kulturne i duhovne samosvijesti naroda, gledao je duboko i vidio daleko, imajući u vidu geografski nepovoljan položaj srpskih oblasti razbijenih u nekoliko država, kao i danas. Poticao je pojedince na patriotsku budnost i odgovornost. Čitav život je posvetio širenju naučne istine o svome narodu, njegovoj prošlosti duhovnim i kulturnim vrijednostima i besprekidnoj borbi za oslobođenje.

ČOVJEK ZAKONA I INSTITUCIJA

Otmjen, gospodstven, intelektualno pošten i nepotkupljiv, Stojan je bio čovjek zakona i institucija, ističući nezavisno sudstvo i parlamentarni poredak kao uslov za jaku Srbiju. Bio je lojalan državi i zakonu, pa tek onda vladaru. Nepopustljiv prema hirovima i samovolji kralja Milana, za razliku od drugih, obraćao mu se kao da ga poučava i sjetuje. Kad ne bi mogao izaći na kraj sa Milanovim apsolutizmom, intrigama i tajnim dilovima s Bečom, povlačio bi se u diplomatiju. Čista obraza, on je i poslije 1903. nastavio vjerno da služi Srbiji, bez problema prihvatajući promjenu monarha dinastije.

Novaković je bio i veliki zagovornik jugoslovenskog ujedinjenja, poput velike većine srpskih intelektualaca i političara tog vremena, smatrajući to kao geopolitičku nužnost. Ispostaviće se da su u svom romantičarskom zanosu potcijenili snagu duboko ukorijenjenih separatističkih nacionalnih identiteta, naročito onog katoličkog.

Stojan je bio oženjen Jelenom Kujundžić, sestrom poznatog srpskog filozofa, političara i pjesnika Milana Kujundžića Aberdara. Kao rijetko obrazovana žena, Jelena je govorila njemački, ruski i francuski, sa kojeg je i prevodila. Stojanu je bila pouzdan blizak saradnik. Poput mnogih obrazovanih Srpkinja bavila se i humanitarnim radom, a za vrijeme srpsko-turskih ratova bila i dobrovoljna bolničarka. Stojan i Jelena su imali kćerku Milicu, udatu Rajković i sina Miletu St. Novakovića, uglednog eksperta za međunarodno pravo, sa diplomom pariskog Univerziteta koji je bio i istaknuti profesor beogradskog Pravnog fakulteta.

Stojan Novaković je umro u Nišu 18. februara teške ratne 1915. godine.

Simbol

Kada je u septembru 1912. SPKD "Prosvjeta" u Sarajevu proslavljala 10 godina svoga postojanja, Stojan Novaković je bio najugledniji gost i dočekan je sa najvećim počastima, a po želji domaćina predsjedavao je svečanoj Skupštini. Uz njega je došla i visoka delegacija javnog i kulturnog života Kraljevine Srbije, što je, uz prisustvo i drugih delegacija sa strane, imalo ogroman naučni, kulturni i politički značaj za Srbe Bosne i Hercegovine. Bio je to izraz i simbol kulturnog i duhovnog jedinstva i vid mirnog, ali odlučnog otpora okupaciji i izvršenoj aneksiji. Za tačno mjesec dana od tog svečanog događaja uslijediće početak Prvog, a za njim i Drugog balkanskog rata, nakon kojih će upravo Stojan Novaković predvoditi srpsku delegaciju na Mirovnoj konferenciji u Londonu.

 

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.