Dag Hamarskjold: 65 godina od pogibije šefa UN-a koja je ostala pod veoma tajne

BEOGRAD - Prije 65 godina, 18. septembra 1961. godine, poginuo je Dag Hamarskjold, švedski diplomata i drugi generalni sekretar Ujedinjenih nacija, koji je iste godine posthumno dobio Nobelovu nagradu za mir.

Najvažnije činjenice

• Dag Hamarskjold je poginuo 18. septembra 1961. godine.
• Bio je drugi generalni sekretar Ujedinjenih nacija.
• Stradao je tokom krize u Kongu, na putu na mirovne pregovore.
• Zvanična istraga je kao uzrok nesreće navela grešku pilota.
• Kasnije su se pojavljivali brojni navodi o mogućem obaranju aviona i zavjeri.

Hamarskjold je stradao u padu aviona kod Ndole, tada u Sjevernoj Rodeziji, današnjoj Zambiji, u blizini granice sa kongoanskom Katango.

Letjelica se srušila tokom njegovog putovanja na pregovore o prekidu vatre između snaga OUN u Kongu i trupa Katange.

Od ekonomiste do čelnika OUN

Hamarskjold je po obrazovanju bio ekonomista, a studirao je i pravo i umjetnost. Doktorirao je ekonomiju i prošao niz činovničkih i javnih funkcija, od Nacionalne banke Švedske, preko rada u vladi i ministarskog resora, do diplomatske funkcije pri misiji svoje zemlje u OUN.

Za generalnog sekretara Ujedinjenih nacija izabran je aprila 1953. godine, kao kompromisni kandidat. U prvom trenutku, kako se navodi, pomislio je da je njegov izbor prvoaprilska šala.

Poticao je iz ugledne aristokratske porodice.

Njegov otac Hjalmar bio je predsjednik Vlade Švedske od 1914. do 1917. godine.

Kriza u Kongu

Pogibija drugog generalnog sekretara OUN, u jeku krize u Kongu sa kojom je nastojao da se izbori, odmah je postala predmet brojnih spekulacija i tumačenja pozadine tragičnog događaja.

U januaru 1960. godine u Briselu je započeo Okrugli sto posvećen budućnosti Belgijskog Konga. Skup je bio posljedica sve većih nemira u zemlji, u trenutku kada je proces dekolonizacije širom Afrike dobijao zamah.

Te godine niz afričkih zemalja stekao je formalnu i pravnu suverenost. Vlasti u Briselu su, nevoljno, prihvatile „vjetrove promjena“, kako se izrazio britanski premijer Harold Makmilan govoreći u parlamentu Južne Afrike u Kejptaunu o neophodnosti povlačenja evropskih kolonizatora iz Afrike.

Kao rezultat skupa u Briselu postignuta je saglasnost da Kongo 30. juna 1960. godine proglasi nezavisnost.

Prvi predsjednik postao je Žozef Kasavubu, dok se na čelu vlade našao Patris Lumumba, čija će ga tragična sudbina kasnije učiniti jednim od simbola borbe za slobodu Afrike.

Haos nakon sticanja nezavisnosti

Odmah po proglašenju suverenosti, prvih sedmica jula 1960. godine, došlo je do pobune protiv bijelih oficira u vojsci. Lumumba je odgovorio otpuštanjem Belgijanaca.

Poslije te odluke više nije bilo moguće efikasno kontrolisati pripadnike kongoanske vojske. Haos se ubrzo proširio ulicama širom zemlje, uz progon Evropljana. Desetine ljudi su ubijene, među njima i pojedine diplomate.

Među napadnutima bili su predstavnici zapadnih kompanija, osoblje i njihove porodice, kojima je prilikom sticanja suverenosti bila garantovana bezbjednost, kao i nepovredivost imovine i investicija.

Suočen sa haosom, Lumumba se potom saglasio sa intervencijom belgijskih specijalnih snaga.

 

Otcjepljenje Katange

Veliki problem nezavisnog Konga predstavljao je i separatizam. Lideri vodećih političkih grupa najčešće su zastupali lokalne interese. Lumumba je, nasuprot tome, kao pripadnik manje etničke grupe Batetela, zagovarao unitarni koncept.

Najbogatija pokrajina Katanga proglasila je otcjepljenje 11. jula, a nepun mjesec kasnije isto je učinio i Južni Kasai. Katanga, jedna od rudom najbogatijih oblasti Afrike, postala je svojevrsno utočište za Evropljane, dok je Kasai bio poznat po bogatim nalazištima dijamanata.

Nakon intervencije Ujedinjenih nacija i dolaska „plavih šljemova“, Moiz Čombe, lider Katange, angažovao je bijele plaćenike, uglavnom Belgijance, Francuze i plaćenike iz Južne Afrike i Rodezije.

Lumumba traži pomoć Moskve

Suočen sa sve težom situacijom, Lumumba je zatražio pomoć Sovjetskog Saveza. Prema navedenim podacima, zahtjev za slanje trupa u Kongo uputio je i Josipu Brozu Titu, koji ga je odmah odbio, svjestan mogućih posljedica.

Moskva je u Kongo poslala oko 1.000 takozvanih savjetnika.

U SAD je Lumumba, slično kao i kod belgijskih kolonijalnih vlasti, ubrzo ocijenjen kao prosovjetski i prokomunistički orijentisan. Predsjednik Žozef Kasavubu iskoristio je takav razvoj događaja da se distancira od Lumumbe, kao i Mobutu.

Državni udar i Lumumbino ubistvo

Lumumba je 9. avgusta proglasio vanredno stanje u cijeloj zemlji, a zatim i nacionalizaciju pojedinih belgijskih preduzeća. Poslao je vojsku u Južni Kasai kako bi suzbio separatizam, ali je ta intervencija ostala upamćena po zločinima nad stanovništvom Lube koje su počinile regularne snage.

Predsjednik Kasavubu je 5. septembra objavio smjenu Lumumbe, što je on odbio da prizna. Parlament je potom podržao Lumumbu, nasuprot predsjedniku.

Deset dana kasnije, 15. septembra, Mobutu je izvršio državni udar, nakon čega se Lumumba našao u nezvaničnom kućnom pritvoru u rezidenciji koja je ranije bila boravište belgijskog generalnog guvernera.

Nakon što je Generalna skupština OUN 24. novembra prihvatila Mobutuove predstavnike kao legalne predstavnike Konga, Lumumba je odlučio da pobjegne. Prema dostupnim navodima, krenuo je prema Stenlivilu 27. novembra, ali je već 1. decembra uhapšen.

Lumumba je ubijen 17. januara 1961. godine.

Hamarskjold i Ujedinjene nacije

Zvanična Moskva je 7. decembra, na sastanku Savjeta bezbjednosti OUN, tražila bezuslovno oslobađanje Lumumbe, njegov povratak na čelo vlade Konga, kao i ostavku generalnog sekretara Daga Hamarskjolda.

Snage OUN u Kongu brojale su tada oko 20.000 „plavih šljemova“, najviše iz Indije, Irske i Švedske.

Protivljenje Hamarskjoldu i njegovoj politici u Kongu, u slučaju Moskve, bilo je prvenstveno motivisano njegovim odbijanjem da snage OUN stavi u službu Lumumbine politike.

Nakon što su Čombeove snage ubile Lumumbu, UN su u februaru 1961. godine ipak ovlastile mirovne snage da upotrebe silu kako bi spriječile građanski rat. Intervencija „plavih šljemova“ dovela je do bijega Čombea prema Sjevernoj Rodeziji, današnjoj Zambiji.

Pad aviona kod Ndole

Dana 18. septembra 1961. godine Hamarskjold je putovao na pregovore o prekidu vatre između snaga OUN u Kongu i trupa Katange.

 

Avion tipa Daglas DC-6 srušio se desetak kilometara sjeverno od Ndole u Sjevernoj Rodeziji. U nesreći su, pored Hamarskjolda, poginuli i ostali putnici i članovi posade, ukupno još 15 osoba.

Hamarskjoldova pogibija dovela je do krize u pogledu nasljeđivanja funkcije generalnog sekretara Ujedinjenih nacija.

Spekulacije o uzroku nesreće

Prema zvaničnoj istrazi, uzrok nesreće bila je greška pilota. Međutim, tokom narednih decenija pojavljivali su se navodi da je avion bio oboren.

Sovjetska propaganda je ubrzo tvrdila da je tragedija posljedica djelovanja tajnih službi SAD.

Bivši predsjednik SAD Hari Truman izjavio je tim povodom da je Hamarskjold bio „na pragu da nešto postigne kada su ga ubili“.

U više navrata pojavljivali su se navodi o mogućoj zavjeri, a u tom kontekstu pominjani su i interesi rudarskih kompanija u Katangi.

Prema pojedinim navodima, belgijski plaćenik i pilot Jan van Risegem, komandant ratnog vazduhoplovstva Katange, oborio je avion po naređenju, ne znajući da se u njemu nalazi Dag Hamarskjold. Risegemova porodica je, međutim, insistirala na tome da to nije istina.

Postojali su i navodi da su pripadnici OAS-a, francuske desničarske organizacije, planirali njegovu likvidaciju. Bilo je to vrijeme rata u Alžiru.

Hamarskjold se, inače, isticao mirovnim inicijativama na više kriznih područja, uključujući i Bliski istok. Prema svjedočenjima koja su se pojavljivala tokom godina, letjelica je navodno bila u plamenu u vazduhu prije nego što se srušila.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.