Boris Bulatović: Istorija i politika ne smiju potisnuti umjetničku prirodu književnosti

Gdje prestaje književnost, a počinje politika? Da li se danas veliki pisci više vrednuju po ideološkim tumačenjima, nego po umjetničkoj snazi svojih djela? To su pitanja koja su posljednjih decenija sve prisutnija u akademskim raspravama, a posebno kada je riječ o srpskoj književnosti i njenim najznačajnijim autorima.

O tome smo razgovarali sa književnim istoričarem i teoretičarem književnosti Borisom Bulatovićem, gostujućim profesorom na Institutu za slavistiku Univerziteta u Vroclavu. On upozorava da je u dijelu savremene akademske kritike književno djelo sve češće predmet političkog, a ne umjetničkog čitanja, zbog čega se estetska vrijednost potiskuje u drugi plan. U razgovoru za "Glas Srpske" govori o ideološkim tumačenjima srpske književnosti, položaju Ive Andrića u savremenoj recepciji i pitanju da li politika danas sve češće preuzima ulogu književne kritike. 

- Književno djelo sve češće se čita kao politički dokument, nerijetko i kao politički pamflet, a o piscu se prosuđuje na osnovu stvarnih ili imputiranih ideoloških stavova, dok se poetička složenost i estetska vrijednost njegovog djela potiskuju u drugi plan. Politički i istorijski kontekst, naravno, predstavljaju legitiman predmet proučavanja. Međutim, problem nastaje onda kada se književnost tendenciozno svede isključivo na ideologizovanu interpretaciju takvog konteksta i kada se, umjesto tumačenja umjetničkog teksta, pristupa svojevrsnom političkom suđenju piscu. Tada se više ne ispituje na koji način je jedan svijet u književnosti oblikovan, već da li je taj svijet u skladu sa ideološkim očekivanjima. U takvom pristupu estetska relevantnost djela ponekad se čak ne tretira kao vrijednost, nego kao sredstvo kojim se navodno efikasnije prenosi politički neprihvatljiva poruka - kaže Bulatović.

GLAS: Autor ste knjige "Oklevetana književnost", nastale kao rezultat višegodišnjeg istraživanja. Do kakvih ste zaključaka došli i šta je osnovni akcenat ovog djela?

BULATOVIĆ: Knjiga je nastala kao rezultat gotovo desetogodišnjeg istraživanja i predstavlja pokušaj da se sistematično sagleda jedan fenomen koji u srpskoj nauci o književnosti do tada nije bio cjelovito proučen. Predmet mog izučavanja nije podrazumijevao samo način na koji su pojedina djela tumačena, već i interpretativne obrasce koji su se formirali, njihovo oblikovanje i posljedice koje ostavljaju na razumijevanje srpske književnosti i kulture.
Istraživanje je obuhvatilo veliki broj radova inostranih slavista, istoričara, politikologa, sociologa i kulturnih antropologa koji su se bavili srpskom književnošću u vremenu nakon raspada Jugoslavije.  Analiza tog korpusa pokazala je da se kod jednog dijela autora obrazuje relativno stabilan interpretativni obrazac u kojem se kanonska djela srpske književnosti,  Njegoš, Andrić, Pavić, Selenić i Popa, čitaju prvenstveno kao svjedočanstva o navodnoj političkoj, kulturnoj ili nacionalnoj matrici srpskog naroda. Upravo taj mehanizam, kao i pojedinačne kritičke sudove, nastojao sam da sagledam i kritički preispitam. Knjiga, međutim, nije usmjerena samo na odbranu pojedinih pisaca, već prije svega na analizu interpretativnog modela koji je doveo do takvih tumačenja. 
Nastojao sam da pokažem da značajan dio ovih interpretacija više govori o ideološkim pretpostavkama samih tumača nego o književnim djelima koja su predmet njihove analize.

GLAS: Prema Vašem mišljenju, čija je književnost, ako se tako može reći, bila najviše "oklevetana"?

BULATOVIĆ: Teško je izdvojiti samo jednog pisca, jer je svaki od njih bio izložen različitom tipu ideološke recepcije. Ukoliko govorimo o obimu i međunarodnom odjeku takvih tumačenja, onda su svakako u prvom planu Njegoš, Ivo Andrić i Milorad Pavić.
To, međutim, ne znači da su Vasko Popa, Dobrica Ćosić, Simo Matavulj ili Slobodan Selenić bili pošteđeni sličnih interpretativnih postupaka. Rekao bih da je Andrić ipak postao najreprezentativniji primjer, budući da je njegovo djelo, zahvaljujući svjetskoj recepciji i Nobelovoj nagradi, imalo daleko najveću međunarodnu vidljivost.
Paradoksalno, pisac koji je decenijama važio za simbol kulturnog dijaloga i povezivanja različitih i suprotstavljenih kultura i civilizacija, u jednom dijelu savremene kritike počeo je da se predstavlja kao "mrzitelj muslimana", "jedan od arhitekata Velike Srbije", a njegovo djelo kao "estetika za genocid". Upravo taj nagli preokret u recepciji bio je jedan od povoda da se ovom temom ozbiljnije pozabavim.
Istovremeno, ne bih želio da se izgubi iz vida da je knjiga "Oklevetana književnost" posvećena mnogo širem problemu. Njen predmet nije rangiranje pisaca prema tome ko je bio više ili manje "oklevetan", već analiza mehanizma koji je omogućio da se čitav niz najznačajnijih srpskih autora tumači prije svega kroz ideološku, a ne kroz književnu prizmu.

GLAS: Nedavno ste govorili o temi "Ivo Andrić – između književnosti i politike". Da li se danas o Andriću više govori sa političkog nego sa književnog aspekta?

BULATOVIĆ: Zavisi od toga o kom prostoru i kakvom tipu recepcije govorimo. Kod autora kod kojih izučavanje srpske književnosti predstavlja izraz autentičnog interesovanja za predmet istraživanja, Andrićevo djelo i dalje se proučava kao jedno od najznačajnijih ostvarenja evropske proze 20. vijeka.
Međutim, u širem javnom prostoru, a djelom i u pojedinim naučnim tumačenjima nastalim tokom posljednjih decenija, drugačija čitanja postala su daleko vidljivija nego ranije. Književna recepcija ustupila je mjesto suprotno usmjerenom recepcijskom obrascu, formiranom u skladu sa vladajućim ideološkim narativima Zapada, u kojima dominira predstava o srpskoj krivici kao trajnoj konstanti u međunacionalnim odnosima na Balkanu. Razlog tome nije samo sam Andrić, već i činjenica da su se nakon raspada Jugoslavije mnoge rasprave o istoriji, identitetu i nacionalnim odnosima prelile i na književnost. U takvom kontekstu njegova djela često više nisu čitana kao složena umjetnička ostvarenja, već kao tekstovi od kojih se očekivalo da potvrde određene političke ili ideološke teze.

GLAS: Šta je, po Vašoj ocjeni, dovelo do toga da Ivo Andrić postane predmet ideoloških sporova?

BULATOVIĆ: Mislim da je razloga više. Prvi je svakako činjenica da je Ivo Andrić najprevođeniji i najpoznatiji srpski pisac u svijetu. Zbog Nobelove nagrade i ogromnog međunarodnog ugleda, njegovo djelo imalo je daleko veći uticaj na formiranje predstave o srpskoj književnosti nego djela većine drugih naših pisaca. Upravo zato je postalo važno i onima koji su željeli da kroz književnost artikulišu određene političke interpretacije balkanske istorije.
Drugi razlog leži u temama kojima se Andrić bavio. Njegovi romani i pripovijetke govore o viševjekovnom životu u Bosni, o složenim odnosima između različitih vjera, kultura i državnih sistema. Takva književnost gotovo neizbježno dodiruje istorijske i političke teme. Međutim, problem nastaje onda kada se zanemari činjenica da je riječ o umjetničkom, a ne istoriografskom ili politikološkom tekstu. Paradoks je u tome što je Andrić tokom većeg dijela 20. vijeka bio čitan kao pisac koji je na izuzetan način prikazao složenost bosanskog istorijskog iskustva, dok je u jednom dijelu savremene recepcije – iz perspektive ratova devedesetih godina, onako kako su oni prezentovani u zapadnoj političkoj javnosti – počeo da se tumači kao ideolog, pa čak i kao politički saučesnik događaja koji su uslijedili decenijama nakon njegove smrti.

GLAS: Da li su i na koji način različita politička tumačenja promijenila sliku o Ivi Andriću?

BULATOVIĆ: Politička tumačenja nisu promijenila samo način na koji se čita Andrićevo djelo, već su u dobroj mjeri uticala i na javnu predstavu o samom piscu. Umjesto nobelovca čija je književnost decenijama tumačena kao vrhunsko svjedočanstvo o složenosti istorije, kulture i ljudske prirode, u jednom dijelu savremene recepcije počeo je da se predstavlja prije svega kao politički akter čiji se romani i pripovijetke čitaju kao izraz određenog nacionalnog ili ideološkog programa.
Pri tome je došlo do suštinske promjene perspektive. Politički, istorijski i ideološki elementi, koji svakako postoje u Andrićevom djelu, prestali su da budu jedan od slojeva njegovog tumačenja i postali su gotovo jedini ključ za razumijevanje njegove proze. Takvim pristupom neizbježno se potiskuju njena estetska, poetička i univerzalna značenja. Poseban problem je u tome što ovakva tumačenja više nisu ograničena na pojedinačne polemičke tekstove, već su vremenom postala dio šireg akademskog i javnog diskursa. 
Takav pristup nije prisutan samo u dijelu bošnjačke naučne i kulturne javnosti – kod Muhsina Rizvića, Esada Durakovića, Muniba Maglajlića, Rasima Muminovića, Vedada Spahića, Rašida Durića ili Rusmira Mahmutćehajića – već je svoju najvidljiviju međunarodnu artikulaciju dobio objavljivanjem knjige "Iznevjereni most" američkog profesora Majkla Selsa sa Univerziteta u Čikagu, koja je značajno doprinijela internacionalizaciji ovakvog recepcijskog obrasca.

GLAS: Koliko su ratovi devedesetih godina potisnuli književne vrijednosti u drugi plan?

BULATOVIĆ: Nesumnjivo je da su ratovi devedesetih godina snažno uticali na način na koji je interpretirana ne samo srpska književnost, već su istovremeno doveli i do prevrednovanja činilaca srpske političke i kulturne egzistencije.
Tako se nameće saznanje da je ideološko pacifikovanje i vulgarizovanje srpske književnosti, kao i njeno svođenje na marginalnu pojavu, poprimilo zabrinjavajuće razmjere, te da su kulturne predrasude i politički interesi oživjeli u preoblikovanom vidu i u akademskom diskursu.
Takvim pristupom ne gubi samo srpska književnost. Gubi i sama nauka o književnosti, jer se odriče vlastitih metodoloških polazišta i prihvata da vrijednosni sudovi zavise prije svega od političkog konteksta – vrijednosno oblikovanog u zapadnoj političkoj, akademskoj i medijskoj javnosti, u formi negativnog stereotipa – a ne od prirode književnog djela.
Zato mislim da je danas važnije nego ikada insistirati na metodološkoj dosljednosti. To ne znači da književnost treba izolovati od istorije ili politike, već da nijedan od tih konteksta ne smije potisnuti njenu umjetničku prirodu. Književnost nije nastala da bi potvrđivala političke presude, nego da bi postavljala složena pitanja o čovjeku, istoriji i svijetu. Onog trenutka kada od nje počnemo da tražimo isključivo političke odgovore, prestajemo da je čitamo kao književnost.

Biografija

Boris Bulatović (1981) književni je istoričar i teoretičar književnosti iz Novog Sada. Doktor je književnih nauka, a trenutno je gostujući profesor na Institutu za slavistiku Univerziteta u Vroclavu u Poljskoj. U svom naučnom radu bavi se srpskom književnošću, njenom recepcijom u inostranstvu, kao i odnosom književnosti, politike i ideologije. Autor je nagrađivane monografije "Oklevetana književnost", koja analizira ideološka tumačenja djela najznačajnijih srpskih pisaca, među kojima su Ivo Andrić, Petar II Petrović Njegoš, Milorad Pavić, Vasko Popa i drugi. Za ovu knjigu dobio je prestižnu nagradu "Pečat vremena" za nauku i društvenu teoriju. Učestvovao je na brojnim međunarodnim naučnim skupovima i objavio veći broj naučnih radova iz oblasti srpske književnosti i kulture.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.