Nafta ponovo razbuktava inflaciju

LONDON - Nafta koja je prešla psihološku granicu od 100 dolara po barelu ponovo je upalila crvene lampice u Evropi, jer se poskupljenje energenata sve snažnije preliva na troškove transporta, proizvodnje i života, dok produžavanje rata na Bliskom istoku povećava rizik od novog inflatornog talasa i usporavanja privrede.

Brent je 15. septembra premašio 107 dolara po barelu, dok su poremećaji u snabdijevanju, prekidi na važnim transportnim pravcima i napadi na energetsku infrastrukturu pojačali strahovanja od dužeg perioda visokih cijena. Posebno je izložena Evropa, koja u velikoj mjeri zavisi od uvoza energenata i osjetljiva je na svaki novi skok cijena nafte, gasa i derivata.

Energetski šok

Kompanije u početku mogu da apsorbuju dio viših troškova goriva, ali ta mogućnost nije neograničena. Ukoliko visoke cijene nafte i dizela potraju, veći troškovi transporta i proizvodnje postepeno se ugrađuju u cijene hrane, industrijskih proizvoda i usluga. Energetski šok tako se sa benzinskih pumpi prenosi na gotovo cijelu privredu, od poljoprivrede i prehrambene industrije do trgovine i usluga.

Upravo taj efekat sada sve više zabrinjava evropske monetarne vlasti. Evropska centralna banka je 10. septembra povećala sve tri ključne kamatne stope za 25 baznih poena, podigavši depozitnu stopu na 2,50 odsto. Kao jedan od razloga navela je nastavak inflatornih pritisaka povezanih sa sukobom na Bliskom istoku. Sam rast cijena nafte ne može se spriječiti kamatama, ali centralne banke nastoje da spriječe da se poskupljenje energenata prelije na širi krug proizvoda, usluga i zarada.

Projekcije ECB-a

Nove projekcije ECB-a pokazuju razmjere rizika. U nepovoljnom scenariju, sa cijenom nafte oko 100 dolara po barelu i gasom od oko 75 evra po megavat času u posljednjem kvartalu godine, inflacioni pritisak u evrozoni mogao bi ostati znatno iznad cilja od dva odsto. Osnovna projekcija predviđa prosječnu inflaciju od tri odsto u 2026. godini. Posebnu pažnju privlače i rafinerijske marže, odnosno razlika između cijene sirove nafte i cijene derivata. IEA navodi da su rafinerijske marže u Atlantskom basenu dostigle rekordne nivoe usljed manjka derivata i smanjenih zaliha.

Za Evropu je problem veći od same cijene barela. IEA procjenjuje da bi globalna ponuda nafte ove godine mogla biti manja za 5,7 miliona barela dnevno u odnosu na prošlu godinu, dok je izvoz dizela i gasnog ulja iz zemalja Zaliva i Rusije u avgustu bio za 1,6 miliona barela dnevno manji nego u februaru. To je posebno važno jer dizel nije samo gorivo za automobile. Od njega zavise kamionski prevoz, poljoprivreda, građevinarstvo, dio industrije i logistika. Kada poskupi, veći račun najprije plaćaju prevoznici i preduzeća, a zatim dio troška stiže do potrošača kroz više cijene robe.

BiH

Ono što je za velike evropske ekonomije makroekonomski problem, za Balkan se mnogo brže pretvara u pitanje kućnog budžeta. Zemlje regiona snažno zavise od uvoza nafte i derivata, a veliki dio robe do potrošača stiže drumskim transportom.

U Banjaluci su se sredinom septembra cijene goriva kretale od 3,55 do 3,59 maraka po litru. Pojedini stručnjaci upozoravaju da bi, ako se visoka cijena barela zadrži, dizel u BiH mogao preći četiri marke. Riječ je o procjeni koja zavisi od daljeg kretanja cijene sirove nafte.

Za BiH je problem utoliko izraženiji jer domaća privreda i stanovništvo ne mogu bitnije uticati na svjetsku cijenu sirove nafte. Njen rast lokalno plaćaju prevoznici, preduzeća i domaćinstva, dok veći troškovi transporta dodatno sužavaju prostor za očuvanje životnog standarda i konkurentnosti domaćih proizvođača.

Zalihe

Naftni šok dodatno pojačava činjenica da se smanjuju mogućnosti za nadoknađivanje izgubljenih količina. Sukob na Bliskom istoku ušao je u sedmi mjesec, a napadi na saudijsku energetsku infrastrukturu i prekid rada naftovoda Istok Zapad dodatno su zakomplikovali snabdijevanje. Problem predstavljaju i zalihe. IEA navodi da su globalne zalihe nafte samo u avgustu smanjene za oko 95 miliona barela, dok su od februara ukupno smanjene za oko 507 miliona barela.

Posebnu zabrinutost izaziva približavanje zimske sezone, kada tradicionalno raste potražnja za energentima. Ukoliko visoke cijene nafte potraju, pritisak neće biti ograničen samo na gorivo. Skuplji transport i energija dodatno će opteretiti poljoprivredu, industriju i trgovinu, dok će domaćinstva osjetiti udar kroz više troškove svakodnevnog života.

Gas

Za evropske potrošače poseban problem predstavlja i gas. ECB je u nepovoljnom scenariju za kraj godine računala sa cijenom od oko 75 evra po megavat času. To pokazuje da se energetski udar više ne može posmatrati samo kroz cijenu barela. Za Balkanske zenmlje, a među kojima je i BiH, to je posebno nepovoljna kombinacija.

Viši troškovi goriva, transporta i energije dolaze u ekonomije koje imaju manji prostor za apsorbovanje novog talasa poskupljenja. Zato barel od 100 ili više dolara više nije samo pitanje berzanskih grafikona. Njegova cijena može se, sa određenim vremenskim zakašnjenjem, pojaviti na računima za hranu, prevoz i druge proizvode i usluge.

 

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.