Istorija zločina (21)

Početkom septembra 1902. tri dana je rulja najmračnijih elemenata predvođena pravaškim huškačima Josipa Franka "razarala dućane, stanove i ustanove srpske u Zagrebu, bacajući na ulice i spaljujući njihovu robu".

Mnoga nerešena pitanja, koja su se ticala ne samo nacionalnopolitičkog nego i kulturnog, prosvetnog i verskog života Srba u Hrvatskoj i Slavoniji, prinudila su ih da se krajem 1898. i tokom 1899. godine masovno počnu obraćati Saboru s molbama da udovolji njihovim zahtevima. Po broju onih koji su stajali iza tih molbi i širokoj zaokupljenosti javnog mnjenja Srba, može se zaključiti da je, maltene, bila reč o čitavom pokretu. Zahtevi Srba odnosili su se na slobodno isticanje srpske zastave, ravnopravnu upotrebu ćirilice, ravnopravnost Srpske pravoslavne i Rimokatoličke crkve, izmenu školskog zakona iz 1888, javnost srpskih učiteljskih škola u Karlovcu i Pakracu, pravilan naziv Srpske pravoslavne crkve, otvaranje katedre za istoriju srpskog naroda na Filozofskom fakultetu u Zagrebu, slobodu štampe, zbora i dogovora, sprečavanje materijalnog propadanja naroda i slično. Odbačeni srpski zahtjevi Prihvatajući gledište o hrvatskom državnom pravu, a zastupajući ideju "hrvatskog političkog naroda", koalicija obzoraša i domovinaša uopšte nije htela da u Saboru raspravlja o srpskim predstavkama, koje su imale prevashodan zadatak da očuvaju srpsku nacionalnu individualnost. Iz istih razloga je srpske zahteve odbacila i Frankova Čista stranka prava. Jedini opozicioni poslanik koji se bezrezervno založio za ispunjenje srpskih zahteva bio je Franko Potočnjak. Po sadržaju srpskih peticija on je zaključio da su odnosi u Hrvatskoj i Slavoniji žalosni, "upravo mizerni", jer su Srbi prinuđeni da se bore za opstanak, što je dokaz da se moraju boriti protiv elementarnih nepravdi. Javno odbijanje obzoraša, domovinaša i Čiste stranke prava da u Saboru raspravljaju o srpskim predstavkama jasno je ukazivalo na to da je sukob hrvatske opozicije sa srpskim stanovništvom u Hrvatskoj nepremostiv u postojećim uslovima. Štaviše, odbojno držanje prema Srbima, njihovo nepriznavanje i stalni napadi opozicije, najčešće Frankovih pravaša, još više su produbljivali postojeći jaz, koji se, posle izgreda iz 1895. godine, sve učestalije prenosio na zagrebačke ulice i dobijao surove oblike. Puni mržnje prema Srbima, frankovci su prosto tražili priliku da je javno ispolje. Njih su Srbi izazivali upornošću u isticanju raznih zahtjeva, odlučnom odbranom protiv svih mogućih napada i uvreda, nepopustljivošću u zastupanju srpske a odbacivanju hrvatske državne misli, koja je nalazila uporište u Austro-Ugarskoj, svojom nacionalnom vitalnošću i naglašenim srbovanjem kojim su se branili od pohrvaćivanja, što je, sve skupa, u klimi u kojoj se živelo, moglo u očima političkih suparnika dobiti vid izazivanja. Da su se nesporazumi između srpskih i hrvatskih političkih krugova prenosili i na ulice, svedoče izgredi koji su se desili u junu 1899. u Zagrebu prilikom proslave pedesetogodišnjice književnog rada Jovana Jovanovića Zmaja. Zmaj je tada živeo u Zagrebu u koji je došao 1893. po želji "merodavnih faktora u Beogradu" da deluje "u pomirljivom duhu na Srbe i Hrvate" i da tamošnji Srbi dobiju "jednu autoritativniju ličnost, oko koje će se moći okupiti". Frankovci su na dan proslave priredili demonstracije, a predmet njihovih napada bili su srpska crkva, parohijalni dom i osnovna škola, koje su zaprljali. Da bi stao na put mogućim većim izgredima protiv Srba, kojima se gradski čuvari reda ne bi mogli suprotstaviti, Kuen je za svaki slučaj obezbedio još dve čete vojnika. Izgredi su time bili zaustavljeni, ali su novi izbili u februaru 1900, posle okončanih rasprava u Saboru Hrvatske o srpskim zahtevima. Demonstracije su tada priredili frankovački opredeljeni studenti, koji su po zagrebačkim ulicama dovikivali Srbima: "Apcug, vlasi, apcug peticije". Sve te ulične demonstracije i mnogi drugi sitniji protivsrpski izgredi, koji su se dešavali ne samo u glavnom gradu Hrvatske nego i u manjim mestima, bili su neka vrsta predigre za demonstracije u Zagrebu 1, 2. i 3. septembra 1902. kad je "rulja najmračnijih (...) elemenata, predvođena frankovačkim huškačima, a u izvesnoj meri zaštićena vlašću, tri dana razarala dućane, stanove i ustanove srpske u Zagrebu, bacajući na ulice i spaljujući njihovu robu. U neredima je teže i lakše ranjeno oko stotinu lica, napadnutih Srba, čuvara reda i izgrednika. Do sličnih izgreda protiv Srba, ili manjih razmera, došlo je tada i u Karlovcu i Slavonskom Brodu. Da bi sprečio bratoubilački obračun, koji je bio na pomolu, novosadski Branik, dosledni zastupnik sloge i saradnje Hrvata i Srba, upozoravao je uznemirene Srbe iz Like, Banije i Srema da se ne svete svojim sugrađanima Hrvatima. Od srpskih sveštenika, učitelja i obrazovanijih ljudi Branik je zahtevao da stišavaju narod i poučavaju ga da "dostojanstveno i sa samopregorom podnese i ovu tešku uvredu, a nikako da ne zlostavi Hrvate". Kao povod za zagrebačke protivsrpske istupe poslužio je jedan članak objavljen u Srbobranu, koji je preštampan iz Srpskog književnog glasnika. Članak je bio napisan u duhu prenaglašenih nacionalnopolitičkih srpskih shvatanja kojim su isključivane i odbacivane nacionalnopolitičke ideje hrvatskih opozicionih stranaka, pa je pomenuta i borba "do istrage naše ili vaše". Zagrebačke septembarske događaje, koje su neki savremenici nazvali vartolomejskim, osudili su mnogi, naročito Sloveni iz Austrije, ali i mnogi hrvatski političari i javni radnici, među kojima i mladi Stjepan Radić. On je pred sudom izjavio da je to "svinjski" posao koji će osramotiti Hrvate pred celim svetom za stotinu godina. Suprotno njemu, Josip Frank je u Saboru pohvalio izgrednike da su "počinili zaslužno delo za Hrvatsku". Kao duhovni pokretač protivsrpskih istupa, on nije krio da je u prvim redovima demonstranata učestvovala njegova Čista stranka prava sa svojim privrženicima. Po Frankovom objašnjenju, na zagrebačkim ulicama, u izgredima protiv nedužnih srpskih građana, sukobile su se dvije ideje, hrvatska i srpska, i to stoga što je "srbska ideja tražila pobjedu na terenu gdje joj nije mjesta", pa je stoga "morala podleći". (Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.