Istorija zločina (19)

Srpski uspjesi u balkanskim ratovima obezbijedili su im rukovodeću ulogu u okupljanju južnih Slovena. Pobjeda srpskog shvatanja o ujedinjenju južnoslovenskih naroda bolno je primljena u mnogim hrvatskim krugovima, posebno u onim nacionalno isključivim.

Suparnička borba oko rukovodeće uloge jednih, odnosno drugih neprestano je tinjala i pretvorila se u borbu dveju neprijateljskih politika, u borbu dva centra, od kojih je jedan morao podleći. Posle uspešno završenih balkanskih ratova, Beograd, Srbija i Srbi nametnuli su se kao istinski rukovodeći činioci u okupljanju južnih Slovena. Nakon Prvog svetskog rata ujedinjenje je izvedeno pod vođstvom Srba, sa središtem u Beogradu. Ta pobeda srpskog shvatanja u rešavanju južnoslovenskog pitanja u mnogim krugovima Hrvata, posebno onim nacionalno isključivim, koji nisu nestali sa scene ni posle Prvog, ni posle Drugog svetskog rata, primljena je bolno, kao težak poraz koji zaslužuje još težu osvetu. Ne samo stvaranje već i način stvaranja zajedničke države 1918. godine pomenutim krugovima Hrvatske služili su kao nepresušan izvor nezadovoljstva, rovarenja i razaranja države, koja nije stvorena po uzoru kojem su oni težili. Njeni istinski tvorci, Srbi, zbog toga su postali još omraženiji i još više nego dotle našli su se na udaru onih koji su nastanak Jugoslavije doživeli kao poraz hrvatske državne i političke misli. Zagreb u ulozi Novog Sada U zaoštrenim međunacionalnim i političkim odnosima krajem DžIDž i početkom DžDž veka, u vreme kada je Hrvatska katolička crkva prihvatila velikohrvatski program Josipa Franka i njegove Čiste stranke prava, kad je katolički klerikalizam počeo da prožima sve pore života i da dobija sve prepoznatljivije osobine antisrpstva i antipravoslavlja, Srbi u Hrvatskoj i Slavoniji postigli su više zapaženih rezultata. Na najbolji način uspeli su da organizuju svoju privredu, posebno svoje finansije, da stvore snažnu političku stranku, da okupe i objedine srpsko društvo u raznim granama delatnosti i da značajno iskorače u kulturi. Postignuti uspesi bili su toliki da je Zagreb postepeno počeo da preuzima ulogu Novog Sada, nekadašnje "srpske Atine". Malograđanski, nacionalno isključivi i ultrakatolički krugovi Hrvatske, Slavonije i Dalmacije, koji su želeli da stvore veliku, etnički čistu i katolički jedinstvenu hrvatsku državu, nisu mogli da se pomire s činjenicom da Srbi u Hrvatskoj ekonomski i politički jačaju i kulturno se osnažuju. Nedorasli da se upuste u zdravu konkurenciju sa Srbima, da im se suprotstave sopstvenim uspesima, malograđanski franko-furtimaški krugovi Hrvatske, Slavonije i Dalmacije su svoje nesposobnosti nadoknađivali rušilačkom mržnjom, koja je u više navrata ispoljena u protivsrpskim demonstracijama izvedenim u Zagrebu i drugim gradovima Hrvatske. Srbi su tako i na polju nemilosrdne kapitalističke utakmice, koja je dobila vid borbe između dveju nacija, doživljeni kao trajno remetilački činilac, koji je stajao na putu razvoja hrvatske privrede, društva i politike i, što je posebno važno, na putu ostvarenja vekovne težnje - izgradnje nezavisne hrvatske države. Ekonomski ojačani, društveno dobro organizovani, u osnovnim političkim ciljevima saglasni i objedinjeni, oslonjeni na Srbiju, čiji ugled je od 1903. bio u stalnom usponu, Srbi u celini bili su privlačni za jedan deo Hrvata spremnih na istinsko pomirenje, slogu i saradnju. U takvoj situaciji Srbi u Hrvatskoj, Sloveniji i Dalmaciji, koji su težili izmirenju i saradnji na potpuno ravnopravnim osnovama, u očima franko-furtimaških ekstremista postali su opasni. Opasnost su nalazili u činjenici da su Srbi u celini, posebno tzv. hrvatski Srbi, nudili drugačije puteve i načine rešenja hrvatskog i srpskog pitanja od onog za koji su se zalagali velikohrvatski ekstremisti, iza kojih su stajali zvanični krugovi Beča i Budimpešte. Umesto velike, etnički čiste i verski-katolički jedinstvene Hrvatske - Hrvati i Srbi skloni izmirenju, slozi i saradnji iskazali su spremnost da žive zajedno i ravnopravno u novoj i samostalnoj državi. Hrvatski ekstremisti nisu hteli da žive sa Srbima u zajedničkoj državi. Uz to, smatrali su da je jugoslovenska opredeljenost Hrvata i Srba ne samo negacija njihovih nacionalnih i državnih shvatanja već i da ona opasno rastače jedinstvo hrvatskog naroda. Zbog toga su se, od prvih godina DžDž veka, od kada je jugoslovenska ideja počela da hvata dublje korene, i Srbi i Hrvati jugoslovenskog opredeljenja, kao i jugoslovenska misao, nalazili na stalnom udaru svih vrsta zastupnika velikohrvatske politike. Stoljetni snovi o državi U nameri da ukažem na suštinska sporna pitanja Srba i Hrvata i na uzroke genocida, ne mogu zaobići krupne razlike koje su postojale među njima u stavu prema Jugoslaviji. Rano izgubivši državu i potpavši pod vlast Ugarske a potom Austrije, Hrvati su više od osam stotina godina živeli pod tuđinskom upravom i snivali snove o obnavljanju svoje državnosti. Ne mogavši te snove da ostvare u praksi, silno su se upinjali i ogromnu, poštovanja dostojnu energiju trošili da kakav-takav kontinuitet svoje državnosti očuvaju u formalnopravnim aktima, u raznim paktima, sankcijama, nagodbama, diplomama, patentima, kraljevskim zavernicima, saborskim odlukama i drugim spisima. Osam stotina godina državnopravnih nagodbenjačkih borbi ostavilo je dubokog traga na mentalitet Hrvata. Onako kako su se ponašali u okvirima Ugarske i Austrije, a potom Austro-Ugarske, ponašali su se i u okvirima prve i druge Jugoslavije. Obe Jugoslavije za njih su bile prolazne. Njihov ideal, kako je već rečeno, bila je nezavisna Hrvatska. Stoga, Jugoslaviju, u kojoj su se sticajem istorijskih okolnosti našli, nisu prihvatili i osećali kao svoju. Uostalom, u njeno nastajanje uložili su taman toliko koliko su bili spremni da je brane i prihvate kao svoju. (Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.