Godišnjica prisajedinjenja Vojvodine Srbiji 1918.

NOVI SAD – Odlukom Velike narodne skupštine Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena Banata, Bačke i Baranje u Novom Sadu na današnji dan 1918. godine proglašeno je prisajedinjenje Vojvodine Kraljevini Srbiji, javio je Tanjug.

Bio je to vrhunac vekovnih težnji Srba s obje strane Save i Dunava ka ujedinjenju i stvaranju jedinstvene nacionalne države koja bi obuhvatila najveći dio srpskog naroda.

Odluka o prisajedinjenju Srbiji donesena je voljom ogromne većine Srba Srema, Banata, Bačke i Baranje, ali prije svega ona je bila plod herojskih pobjeda srpske vojske, od Prvog balkanskog rata 1912. do kulminacije u jesen 1918.

Pošto je Srpska vojska sredinom septembra 1918. probila Solunski front, uslijedio je brzi prodor srpskih i savezničkih trupa na sjever, prije svega s ciljem oslobođenja Srbije, a takođe i zemalja naseljenih Srbima i drugim Južnim Slovenima na prostoru dotadašnje Austro-Ugarske, u skladu s ranije proklamovanim ratnim ciljevima.

Kao posljedica teškog vojnog poraza, odnosno raspada Solunskog fronta, Bugarska je kapitulaciju potpisala 29. septembra, Turska 30. oktobra, a zatim i Austro-Ugarska 3. novembra. Kada je nedjelju dana potom, 11. novembra, i Njemačka potpisala primirje, bio je to kraj Prvog svjetskog rata.

Pojedini dijelovi Dvojne monarhije prethodno su proglasili otcjepljenje, kao Čehoslovačka 28. oktobra, a u Zagrebu je 29. oktobra proglašeno stvaranje tzv. Države Slovenaca, Hrvata i Srba, koja nikada nije zaživjela. Predstavnici Rumuna su 18. oktobra proglasili samoopredjeljenje, a 3. novembra preuzeli su vlast na prostoru Transilvanije.

Srpska vojska trijumfalno je oslobodila Beograd 1. novembra 1918. Pančevo je oslobođeno 8. novembra, 17. današnji Zrenjanin, tada Bečkerek, od 1935. Petrovgrad, po kralju Petru I Oslobodiocu, kao i Kikinda. Novi Sad je oslobođen 8/9. novembra, Sombor i Subotica 13. U Somboru je prethodno osnovano Narodno vijeće Srba i Bunjevaca, a u Subotici Bunjevačko-srpski narodni odbor. Baranju je srpska vojska oslobodila 14. novembra.

Zasjedanje Velike narodne skupštine Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena Banata, Bačke i Baranje 25. novembra 1918. održano je u zdanju novosadskog hotela „Sloboda”, koji je u to vrijeme bio „Grand hotel Majer”.

Skupštini je prisustvovalo 757 poslanika izabranih u svim dijelovima Vojvodine u skladu s proglasom Srpskog narodnog odbora od 17. novembra. Bio je predviđen izbor jednog poslanika na hiljadu građana. Među poslanicima je bilo 578 Srba, 84 Bunjevca, 62 Slovaka, 21 Rusin,  šest Nijemaca, tri Šokca, dva Hrvata i jedan Mađar. Među poslanicima nalazilo se sedam osoba ženskog pola.

Skupštinu je, kao najstariji poslanik, otvorio prota Jovan Hranilović, inače unijatski sveštenik, pjesnik i novinar. Zasjedanje je vodio dr Ignjat Pavlas, advokat, poznati srpski nacionalni radnik.

Uz Pavlasa najistaknutiju ulogu imao je Jaša Tomić. Upravo Tomić je pročitao odluke Skupštine kojima je proglašeno prisajedinjenje Vojvodine Kraljevini Srbiji.

Prisustvovala je i delegacija Sremaca koji su prethodnog dana u Rumi, pod rukovodstvom Žarka Miladinovića, na Velikom narodnom zboru proglasili pripajanje Srbiji. Zbor je sačinjavalo približno 700 poslanika raznih krajeva Srema.

Tada su donesene i odluke o obrazovanju lokalnih organa uprave. Na čelo pokrajinske vlade, nazvane Narodna uprava za Banat, Bačku i Baranju, izabran je dr Joca Lalošević, a Velikim narodnim savjetom, kako je nazivana Skupština, rukovodio je Slavko Miletić.

Jaša Tomić je tada dalekovido odgovorio na pritisak iz Zagreba da sve teritorije naseljene Srbima, Hrvatima i Slovencima dotadašnje Austro-Ugarske nastupe zajedno prema Beogradu: „Mi najprije treba da obučemo srpsku košulju, jer nam je bliža, a tek onda da se zaodenemo jugoslovenskim ogrtačem.”

Naglašavao je: „Srbija ovenčana slavom iz balkanskih i Prvog svjetskog rata i nepriznata Država Slovenaca, Hrvata i Srba skrpljena od dijelova Austro-Ugarske nikako ne mogu biti ravnopravni činioci ujedinjenja (…) Od srca ćemo u Jugoslaviju, ali naš put tamo vodi samo preko Beograda. Ako ne nađemo u Jugoslaviji Srbiju i Crnu Goru, nemamo u Jugoslaviji što tražiti!”

Konačno, poslanici Velike narodne skupštine Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena Banata, Bačke i Baranje u Novom Sadu su tog 25. novembra 1918. jednoglasno odlučili da se Vojvodina prisajedini Kraljevini Srbiji, a da potom može slijediti šire jugoslovensko ujedinjenje.

Prisajedinjenje je bilo plod vjekovnog sna vojvođanskih Srba za priključenje matici Srbiji.

Vojvođanski Srbi nikada nisu prežalili ukidanje Vojvodine obrazovane 1848. na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima, koju je bečki dvor ukinuo 1861. Formalni naziv od 1849. bio je „Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat”.

U Beogradu je ubrzo potom, 1. decembra 1918, regent, potonji kralj Aleksandar Karađorđević, proglasio stvaranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, kako je glasio prvobitni naziv zemlje koja je 1929. preimenovana u Kraljevinu Jugoslaviju.

U skladu s novom upravnom podjelom, Vojvodina je tada postala sastavni dio novoobrazovane Dunavske banovine, sa sjedištem u Novom Sadu.

Najveći graditeljski i opšti uspon Novi Sad duguje upravo tom periodu.

Saborci

Jakov Jaša Tomić (1856–1922), novinar, plodan pisac, politički prvak vojvođanskih Srba, neformalni nasljednik Svetozara Miletića, ulogom na Velikoj narodnoj skupštini u Novom Sadu te 1918. doživio je vrhunac patriotskih ciljeva.

Njegov saborac Ignjat Pavlas te 1918. bio je potpredsjednik Srpskog nacionalnog odbora i član delegacije koja je u Beogradu tražila da srpska vojska najbrže moguće uđe u Novi Sad i Bačku.

Pavlas je bio advokat, jedan od prvaka Sokolskog pokreta u Bačkoj, osnivač planinarskih društava, veslač, veliki srpski nacionalni borac. Ubili su ga mađarski okupatori u Novom Sadu, na Dunavu, januara 1942.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.