Šta se krije iza aktuelnih strateških i ratnih igara širom svijeta

Ono što danas izgleda kao niz odvojenih kriza - Bliski istok, Ukrajina i Arktik - u stvarnosti predstavlja jednu povezanu geopolitičku priču. To je borba za kontrolu globalne ekonomije u kojoj geografija, energija i finansijska tržišta djeluju zajedno. U dvadeset prvom vijeku kontrola resursa i ruta postaje jednako važna kao i vojna sila, a svaka kriza u tim zonama ima direktne posljedice na cijene, inflaciju, kamate i životni standard širom svijeta.

Sukobi u Zalivu, rat u Ukrajini i rastući značaj Arktika dio su iste globalne borbe. Radi se o kontroli energije sadašnje i buduće, ali i o kontroli trgovačkih puteva i finansijskih tokova. Ormuski moreuz predstavlja današnju kritičnu tačku svjetske ekonomije, dok Arktik i Grenland predstavljaju potencijalnu buduću tačku moći. Oni koji budu kontrolisali energente i imali ih u dovoljnim količinama uspjeće da obezbijede ne samo ekonomsku stabilnost već i tehnološki napredak. Upravo tu se otvara nova, možda i ključna dimenzija globalnog nadmetanja – trka za dominaciju u oblasti naprednih tehnologija, prije svega vještačke inteligencije.

• BESPOŠTEDNA TRKA

Razvoj sistema zasnovanih na vještačkoj inteligenciji zahtijeva ogromne količine energije jer data centri, superkompjuteri i infrastruktura za obradu podataka troše više struje nego čitave manje države. Upravo zbog toga pitanje energije više nije samo ekonomsko ili geopolitičko već postaje direktno povezano sa tehnološkom superiornošću.

Države koje budu u stanju da obezbijede stabilne i jeftine izvore energije biće u prednosti u razvoju vještačke inteligencije, kvantnih tehnologija i digitalne infrastrukture. To znači da će imati ne samo ekonomsku prednost već i sposobnost da oblikuju globalne standarde, kontrolišu tokove informacija i utiču na političke i bezbjednosne procese širom svijeta. U tom kontekstu trka za energentima postaje istovremeno i trka za kontrolu budućnosti.

Oni koji budu među prvima u razvoju i primjeni naprednih tehnologija, posebno u oblasti vještačke inteligencije, steći će svojevrsnu kontrolu nad globalnim sistemima od ekonomije i finansija do bezbjednosti i komunikacija. Ta prednost neće biti samo tehnološka već i strateška jer će omogućiti dominaciju u ključnim sektorima koji oblikuju dvadeset prvi vijek. Zbog toga se današnji sukobi ne mogu posmatrati izolovano. Oni su dio šire transformacije svjetskog poretka u kojoj se energija, tehnologija i geopolitika spajaju u jedinstven sistem. Upravo u tom presjeku nalazi se suština savremenih kriza i razlog zašto će borba za resurse, rute i tehnološku nadmoć odrediti izgled svijeta u decenijama koje dolaze.

• ŽILA KUCAVICA

Zalivske zemlje, uključujući Saudijsku Arabiju, Katar, Ujedinjene Arapske Emirate i Irak, igraju ključnu ulogu jer posjeduju ogromne rezerve nafte i plina koje su vitalne za funkcionisanje globalne ekonomije. Njihov značaj ne proizlazi isključivo iz količine resursa već iz geografske koncentracije tih resursa i kontrolisanih tačaka kroz koje energija mora teći do globalnog tržišta.

Najvažniji strateški punkt je Ormuski moreuz – uzak morski koridor kroz koji dnevno prolazi između sedamnaest i dvadeset jedan milion barela nafte, što čini oko dvadeset odsto ukupne svjetske potrošnje. Kroz isti prolaz ide i oko trideset odsto globalnog izvoza ukapljenog prirodnog gasa. Procjenjuje se da vrijednost energije koja dnevno prolazi kroz ovaj morski prolaz doseže i do milijardu i po dolara, a poremećaji u protoku od samo deset posto uklanjaju sa tržišta oko dva miliona barela nafte dnevno, što je više nego što mnoge države proizvode u cijeloj godini.

Iran koji se nalazi na sjevernoj obali prolaza zauzima jedinstvenu poziciju u tom sistemu. Za razliku od zapadnih sila poput SAD koje svoju moć temelje na vojnoj i finansijskoj dominaciji, Iran svoju moć crpi iz lokalne geografske prednosti i sposobnosti da destabilizuje ključni tok energije. Strategija Irana koristi kritične tačke da izazove ekonomski i politički efekat disproporcionalan njegovoj stvarnoj vojnoj snazi. Napadi, prijetnje ili manipulacija informacijama o sigurnosti tankerskih ruta kroz Hormuz funkcionišu kao sredstvo signalizacije i pokazuju da svaki pokušaj pritiska na njega ima globalnu ekonomsku cijenu.

• LANČANA REAKCIJA

Uticaj poremećaja u Ormuzu na globalnu ekonomiju je značajan. Istorijski podaci i ekonomski modeli pokazuju da mali incidenti mogu podići cijenu nafte i za deset odsto, dok ozbiljna eskalacija može uzrokovati rast cijene od dvadeset do četrdeset posto. U ekstremnom scenariju potpunim zatvaranjem prolaza, cijena barela nafte mogla bi doseći sto pedeset do dvije stotine dolara, što je dvostruko ili trostruko više od normalnih vrijednosti.

Tržišta kapitala osjećaju ove poremećaje gotovo momentalno. Na tržištima obveznica krize u Ormuzu izazivaju dvostruki efekat. Kratkoročno investitori traže sigurne američke državne obveznice što povećava tražnju, ali dugoročno rast inflacije i kamatnih stopa smanjuje cijene obveznica i povećava prinose. Procjene pokazuju da porast cijene nafte od dvadeset posto može podići kamatne stope za nula, pet do jedan posto, što na tržištu obveznica od preko pedeset triliona dolara u SAD znači ogromne promjene u vrijednosti portfelja. Berze reaguju padom od pet do petnaest odsto u kratkom roku, pri čemu najveće gubitke trpe sektori transporta, industrije i potrošački sektor, dok naftne kompanije i energetski sektor često profitiraju.

Sukob oko zalivskih zemalja i kontrola Ormuskog moreuza predstavlja borbu za kontrolu tokova energije i stabilnosti finansijskih sistema. U tom kontekstu važno je napomenuti da i prostor uz obalu Pojasa Gaze ima određeni energetski značaj. U istočnom Mediteranu nedaleko od te teritorije nalazi se gasno polje Gaza Marine, otkriveno krajem devedesetih godina prošlog vijeka, sa procjenjenim rezervama od oko trideset milijardi kubnih metara prirodnog gasa.

Iako se ne radi o količinama koje mogu mijenjati globalno tržište poput onih u Persijskom zalivu, ovaj resurs ima značajan regionalni potencijal. Istovremeno, širi region istočnog Mediterana obuhvata i mnogo veća nalazišta, što dodatno pojačava energetsku i geopolitičku važnost ovog prostora. Iako gas kod Gaze nije primarni uzrok sukoba, on predstavlja još jedan sloj interesa koji pokazuje da se isti obrazac ponavlja i na manjim prostorima – tamo gdje postoje resursi, geografija i politička nestabilnost, nastaje potencijal za dugotrajne konflikte.

• UKRAJINSKA PRIČA

Ni Ukrajina nije izolovan fenomen već dio šire globalne dinamike u kojoj se energija koristi kao geopolitičko oružje. Ova zemlja se pozicionira kao kopnena energetska arterija, slično kao što Ormuski moreuz funkcioniše za morske tokove nafte i gasa. Decenijama su gasovodi kroz ukrajinsku teritoriju predstavljali jedan od najvažnijih koridora za snabdijevanje evropskih država ruskim prirodnim gasom, a prije 2022. godine kroz nju je prolazio najveći dio tog gasa.

Podaci američke Energetske informacione agencije pokazuju da je prije više od deset godina oko šesnaest posto prirodnog gasa koji se koristio u Evropi prolazio kroz Ukrajinu. U proteklim godinama, kako su političke tenzije rasle, količine tranzita su značajno opale, ali ostaju simbol toga kako jedna zemlja može biti ključna za stabilnost energetskog sistema. Evropski parlament trebalo bi uskoro da glasa o dogovoru, koji uključuje sporazum o kupovini američkih energenata u vrijednosti od 750 milijardi dolara do 2028. godine, uključujući tečni prirodni gas, naftu i civilne nuklearne tehnologije.

• VENECUELA I ARTIK

Venecuela je takođe dio ove strateške igre. Sa dokazanim rezervama koje premašuju 300 milijardi barela nafte, predstavlja potencijalni alternativni izvor energenata za svijet koji želi da smanji zavisnost od Rusije, Irana ili nestabilnog Bliskog istoka. Američke kompanije i vlasti godinama razmatraju mogućnost da venecuelanska nafta i gas budu dio globalnog snabdijevanja. U kombinaciji sa pričom o Bliskom istoku, Ukrajini, Arktiku i Indopacifiku, Venecuela pokazuje da kontrolisanje resursa predstavlja samo jedan element složene mreže u kojoj su geografija, infrastruktura, politika i međunarodni savezi ključni za stvarnu moć.

Svijet je ušao u novu fazu geopolitičkog nadmetanja koja se sve više premješta i ka Arktiku i Grenlandu. Za razliku od Bliskog istoka, gdje se vodi borba za postojeće tokove energije, Arktik predstavlja borbu za buduće resurse i nove trgovačke pravce. Procjene pokazuju da se na Arktiku nalazi oko trinaest odsto neotkrivenih svjetskih rezervi nafte i čak trideset prirodnog gasa. Led koji se povlači otvara mogućnosti za eksploataciju i energetsku konkurenciju koja može redefinisati globalno tržište u narednim decenijama. Nove pomorske rute između Evrope i Azije, koje skraćuju put i do četrdeset odsto u odnosu na rute kroz Suecki kanal, smanjuju troškove i vreme isporuke, a time i zavisnost od uskih grla poput Hormuška moreuz. Arktik se tako pretvara u potencijalnu alternativu postojećem globalnom trgovačkom sistemu.

• POJAS I PUT

Kina je već počela koristiti novi transportni koridor koji povezuje njene luke sa Arktikom, kao dio strategije „Pojas i Put“. Ova inicijativa integriše morske i kopnene rute, omogućavajući Kini skraćivanje rute za trgovinu sa Evropom i Severnom Amerikom, ali i obezbjeđenje stabilnog transporta energenata i robe čak i u uslovima geopolitičkih kriza u tradicionalnim prolazima poput Sueckog kanala.

Arktički koridor omogućava kineskim brodovima da koriste Severni morski put, koji postaje sve prolazniji zbog topljenja leda, skraćujući udaljenost između azijskih i evropskih tržišta i smanjujući zavisnost od tradicionalnih morskih ruta kontrolisanih od strane zapadnih sila.

Kineski projekat uključuje izgradnju infrastrukture, lukih kapaciteta, železničkih i putnih mreža koje omogućavaju Kini da kontroliše snabdijevanje kritičnim resursima i trgovinskim tokovima. Cilj je osigurati ekonomsku dominaciju i produbiti geopolitički uticaj, ali širenje kineskog uticaja stvara tenzije sa SAD i njihovim saveznicima. Kontrolom morskih prolaza SAD nastoje ograničiti sposobnost Kine da bezbedno snabdijeva svoju ekonomiju, što direktno utiče na dinamiku „Pojasa i Puta“.

• SUDAR DIVOVA

Južnokinesko more i Tajvan postaju ključni front u nadmetanju sa Kinom. Kontrolom morskih ruta SAD nastoje ograničiti rast uticaja Pekinga i osigurati svoje globalne interese. U ovom kontekstu strategija SAD predstavlja kombinaciju vojne dominacije, kontrole kritičnih energetskih ruta i pripreme za buduću tehnološku i ekonomsku superiornost. Svaki navedeni region ima svoju ulogu: Bliski istok obezbjeđuje kontrolu nad tekućim energentima, Ukrajina je kopnena arterija za snabdijevanje Evrope gasom, Arktik i Grenland budući resursi i trgovačke rute, a Indopacifik front za obuzdavanje Kine i nadzor morskih puteva. Borba za resurse, trgovačke rute i tehnologiju odrediće buduću globalnu ravnotežu moći i formira okvir u kome će se oblikovati dvadeset prvi vijek.

• MEDITERAN

Turska i Grčka vode dugogodišnji spor oko prava na istraživanje i eksploataciju energetskih nalazišta u istočnom Mediteranu, posebno u Levantskom basenu koji se prostire između Izraela, Libana, Kipra i Sirije. Procjenjeno je da samo u dijelu Levantskog basena koji Turska smatra spornim nalazi se oko 122 triliona kubnih stopa prirodnog gasa, što predstavlja ogroman potencijal za snabdjevanje Evrope. Konflikt je doveo do brojnih vojnih tenzija. Krajem prošle godine Izrael je potpisao vojni sporazum sa Grčkom i Kiprom. Ova saradnja ima i energetski aspekt, jer tri države kontrolišu glavna nalazišta u regionu. Zajedničkim povezivanjem ovih resursa planira se izgradnja novih gasovodnih koridora, uključujući podmorski gasovod koji bi prirodni gas direktno dovodio do Evrope.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.