Sveti Sava, svetitelj i prosvjetitelj, prvi arhiepiskop

O krsnoj slavi Nemanjinoj, Aranđelovdanu, dođoše u nemanjićki dvor svetogorski kaluđeri da prose milostinju. Rastko iskoristi priliku, u potaji ode sa njima na Svetu goru i tamo se zamonaši, dobivši ime Sava

" ...Stoga vas, braćo i čeda, ovo prvo molim da, položivši svu nadu svoju u Boga, držimo se pre svega prave vere Njegove. Jer, kao što reče Apostol, 'temelja drugog niko ne može postaviti, osim onog kojeg postavi Duh sveti' preko svojih apostola i bogonosnih Otaca, a to je - prava vera, koja je na sedam svetih Vaseljenskih sabora potvrđena i propovedana. I zato, na ovom temelju svete vere, treba nam zidati zlato i srebro i drago kamenje, to jest dobra dela. Jer, niti koristi ispravnost života bez prave i prosvećene vere u Boga, niti nas pravo ispovedanje vere bez dobrih dela, može izvesti pred Gospoda, nego treba imati oboje, da 'savršen bude čovek Božiji', a ne da zbog nedostataka jednog, hramlje život naš. Jer, kao što reče Apostol 'spasava vera koja kroz ljubav dela'... Poučavao je ovako svoj rod bogoljubivi i istinoljubivi, sveti Sava, veliki srpski svetitelj i prosvjetitelj, prvi arhiepiskop srpski, kojeg svake godine molitveno proslavljamo u našim crkvama 27. januara po novom, odnosno, 14. januara po starom kalendaru. Proslavljaju ga i školarci širom srpskih zemalja i svuda na zemaljskom šaru, gdje se svetosavski rod naselio. Pjevaju mu i recituju, tkaju najljepše besjede, mole mu se iz dubine duše od najmlađih do najstarijih, da im bude putovođa kroz ine bure i oluje, kao što je to i kroz minule vijekove činio. Njegova svetost patrijarh srpski gospodin Pavle, duboko svjestan da su male snage ljudske, da smo s Hristom "sinovi Božiji, a bez Njega, tek, sinovi i braća najviših sisara" , uvijek i ponovo upućuje da snagu crpimo iz Božije milosti, iz Hristove dobrovoljne žrtve za sve ljude, te da zato treba da ostanemo ljudi i u najvećim iskušenjima, a neljudi nikad i ni po koju cijenu. Jer, kako naš patrijarh, često govori, imamo se na koga ugledati i iz roda našega, prije svih na svetog Savu, koji se uvijek brinuo da Hristovom istinom prosveti cio rod svoj, kao i na čestitoga kneza Lazara, koji se borio i izborio onu strašnu i slavnu duhovnu borbu za carstvo nebesko. Sjećajući se one 1957. godine, prilikom svog ustoličenja za episkopa raško-prizrenskog, proslave svetog Save u vrijeme kad je bio đače, u rodnom slavonskom selu Kućanci, ovako besjedi - Praznik je svetog Save, koji se onda, prije trideset i više godina - proslavljao u crkvi i školi. Školska deca i stariji bili bi najpre na celoj službi u crkvi, a zatim bi s pojanjem, krstom i barjacima došli u školu. Nas, dečicu, izvele bi, svojim drhtavim rukama, naše starice bake malo ranije iz crkve i povele školi. Bila je ljuta zima: nama najmlađima i njima najstarijim, bilo je neophodno da se ogrejemo. Škola je ukrašena zimzelenom i belim, vezenim peškirima. Napred, visoko na zidu, velika ikona s vencem od bršljana. Na njoj svetitelj, u zlatotkanim odeždama: jednom rukom drži otvorenu knjigu, drugom blagosilja. Oko glave mu širok zlatan krug. 'Ko je ono, bako', zapitalo bi koje od nas dece. 'Ono je sveti Savo, sinko', odgovorila bi baka. 'A zašto ima onakvo odelo?', nastavljali bi mi neumorno s pitanjima. 'Zato što je on bio vladika.' - A zašto ima onaj sjajni krug oko glave?' 'E zato što je on svetitelj. Samo svetitelji ono imaju'. Tako dakle! To je sveti Savo. To je vladika. Vladika, znači, u zlatnom odelu, visoko iznad sviju, jednom rukom blagosilja, drugom drži evanđelje, a oko njegove glave svetli zlatni oreol svetiteljski - zaključili bi mi, svojim dečijim umom. Spolja se čulo pojanje. Dolazili su stariji iz crkve. Naša pitanja i naše misli bi se prekidale. Škola se napunila, Sveštenik je osvetio vodicu i koljivo, đaci su pevali i recitovali, no od svega toga ja sam malo čuo i video. Sva moja pažnja bila je prikovana na zelenim vencem ukrašenu ikonu svetog Save i čudesan lik njegov. U jednom momentu zasjalo je sunce i palo na ikonu svetiteljevu. Zlatni oreol sinuo je i, meni se činilo, obasjao celo naše u sneg zavejano selo, školu i sve nas u njoj. I od te svetlosti, koja je dolazila od svete glave svetog vladike, bilo je, tog tmurnog i mraznog zimskog dana, svima nama skupljenim onde, pod njegovom ikonom, svetlo i toplo i radosno" - pamti ondašnji dječak Gojko Stojčević, potonji patrijarh srpski Pavle... Bogoumni jeromonah Domentijan, učenik i prvi biograf svetog Save, svjedoči da ovaj naš veliki svetitelj "duše hristoljubive hranjaše dušekorisnim besedama i duhovnim rečima, Hristom ispunjen svih duhovnih darova, potoke bogoslovlja svima izlivaše..." Bogato žitije svetitelja Save bilježi da je Rastislav-Rastko bio najmlađe dijete velikog srpskog župana Stefana Nemanje i njegove pobožne žene Ane. Rođen je u Rasu, u ondašnjoj srpskoj zemlji Dioklitiji, potonjoj Zeti, oko 1175. godine. Od ranog djetinjstva, pokazivao je neobičnu bistrinu uma. Kad je stasao za školu, na očevom dvoru dobio je najbolje učitelje i najviše obrazovanje. No njegova duša žeđala je za duhovnim izvorima i bogopoznanju. Dvorske zabave ga nisu zanimale, pa ih je zamijenio čitanjem djela svetih otaca i učitelja hrišćanske crkve. Presudan uticaj na mladog Rastka imali su duhovnici, koji su, prikupljajući milostinju često svraćali u Nemanjin dvor. Rastko nije tajio da želi otići u Svetu goru, da se tamo, odvojen od burnog i raskošnog dvorskog života, priprema za rad na vjersko-moralnom preporodu svoga naroda. Roditeljima se to nije svidjelo, oni su imali druge planove za svoga mezimca, pa riješiše da ženidbom spriječe od ovog nauma. No, kao što to obično biva, čovjek snuje, a Bog odlučuje. O krsnoj slavi Nemanjinoj, Aranđelovdanu, dođoše u nemanjićki dvor svetogorski kaluđeri da prose milostinju. Rastko iskoristi priliku, u potaji ode sa njima na Svetu goru i tamo se zamonaši, dobivši ime Sava. Kasnije, monah Sava prelazi u grčki manastir Vatoped, gdje uskoro dolazi sve veći broj Srba da se zamonaši, čime se stvara srpska monaška kolonija. Iz ovog manastira, Sava piše toplo pismo svojim roditeljima, pozivajući ih da napuste dvorski život i povuku se u manastirsko tihovanje, što oni rado učiniše. Na Blagovijesti 1196. godine, u crkvi Apostola Petra i Pavla u Rasu, zamonašiše se, te Nemanja dobi ime Simeon, a Ana Anastasija. Ubrzo, Simeon odlazi na Svetu goru da se pridruži sinu i pomogne mu, da na temeljima starog grčkog manastira Hilandara, ozida novi, s ciljem da novopodignuta svetinja bude, ne samo mjesto njihovog tihovanja, nego i žiža srpske prosvjete i kulture, neugasiva baklja, koja će srpskom narodu prosijavati put slobode i svakog napretka. Godine 1198. Sava otputova u Carigrad, gdje od cara Aleksija Trećeg izmoli carsku povelju za manastir Hilandar. Car mu poveljom darova ovaj manastir, koji uvrsti u carske lavre. Monah Simeon, uskoro izdahnu na sinovim rukama, a Sava ostade na Svetoj gori punih šesnaest godina. Godine 1207. tada već kao arhimandrit, vrati se u Srbiju, prenijevši očeve mošti u manastir Studenicu, nad kojima izmiri svoju zavađenu braću, Vukana i Stefana. Iz Studenice, Sava otpočne rad na moralnom i vjerskom preporodu srpskog naroda. Putuje od grada do grada, od sela do sela, pronoseći živu jevanđeljsku riječ, gradeći crkve, manastire i škole, pomažući svesrdno i u državničkim poslovima. Njegova poslovična mudrost, zasnovana na Hristovoj nauci i beskrajnoj vjeri, najtvrđi je kamen u temeljima Srpske crkve i države. Godine 1219. carigradski patrijarh posvećuje Savu za prvog srpskog arhiepiskopa i potvrđuje autokefalnost Srpske crkve. Sveti Sava je dva puta posjetio Svetu zemlju da se pokloni svima svetinjama, upozna uređenje monaških naseobina i njihov život. Vraćajući se iz Jerusalima, na Krstovdan, uoči Bogojavljenja, na molbu svog prijatelja bugarskog cara Asena, služi Svetu liturgiju u bugarskoj prijestonici Trnovu. Tom prilikom nazebe, pade na samrtničku postelju i ispusti dušu u noći između 13. i 14. januara (po starom kalendaru) 1236. godine. O godišnjici smrti, kralj srpski Vladislav, sazva sabor duhovnika, koji proglasi Savu za svetitelja, a njegovo tijelo prenese iz Trnova u Srbiju, u manastir Mileševo. Narod je sa svih strana dolazio na grob svog svetitelja i prosvetitelja da mu se pokloni. Da bi to spriječio, ali i zaplašio narod, koji je počeo da se buni protiv turskih ugnjetača, Sinan paša 1594. godine, naredi da se tijelo svetog Save prenese u Beograd i spali na Vračaru 27. aprila iste godine, a njegov prah da se razvije na sve strane. Mislio je moćni paša da će vatrom sažeći duh svetog Save u srpskom narodu, ali se grdno prevario. Pravoslavlje, i s njim Svetosavlje, najčvršći su temelj na kojem počiva ovaj narod kroz sve vijekove. Pored neprocjenljivih duhovnih darova, kojima je sveti Sava obogatio srpski narod, dao mu je i krsnu slavu - svetitelja čuvara domova, po čemu su Srbi jedinstveni među narodima svijeta. Radmila KULUNXIJA TROPAR SVETOM SAVI "Bio si Nastavnik, Prvoprestolnik i učitelj puta, koji vodi u život. Kada si došao, Svetitelju Savo, najpre si svoje otačastvo prosvetio i preporodivši ga Duhom Svetim, kao drveta maslinova, zasadio si u duhovnom raju sveosveštana svoja čeda. Zbog toga, kao ravnog apostolima i svetiteljima, poštujući te, molimo: Moli Hrista Boga da nam daruje veliku milost" , poučava nas tropar svetom Savi. ŠKOLSKA SLAVA Sveti Sava kao narodni svetitelj počinje veoma rano da se proslavlja, još za vrijeme Turaka, krišom u crkvama. Tek kasnije, ovaj praznik pretvara se u narodnu, a potom i prosvjetnu proslavu. Iz akta Popečiteljstva prosvještenija, od 5. januara 1840. godine po starom kalendaru, vidi se da su ondašnji predstavnici prosvjete, crkvene i državne vlasti riješili da se sveti Sava proglasi za patrona svih srpskih škola i da se od tada na dan 14. januara po starom, odnosno 27. januara po novom kalendaru, u svim školama najsvečanije proslavlja Savindan. Hroničari bilježe, da je u Banjoj Luci 1883. godine Srpskopravoslavna osnovna škola priredila svetosavsku proslavu, obilježavajući Savindan kao školsku krsnu slavu. SVETOSAVSKE BESJEDE U vrijeme kad su Turci okupirali srpske zemlje, Srbi su svoju duhovnost, prosvjetu i kulturu mogli da njeguju samo pod okriljem Pravoslavne crkve. Crkveno-školske opštine, organizatori kulturnog života, priređivale su Svetosavske besjede, odnosno, svetosavske zabave, na kojima je glavno mjesto zauzimala besjeda o svetom Savi. Potom su slijedile deklamacije, pjesme, pozorišni komadi, u kojima su nadareni najljepšim riječima podsjećali na život i bogougodna djela svetitelja Save. Hroničari bilježe da je prvu Svetosavsku besjedu u Banjoj Luci održao Vasa Pelagić, tadašnji upravnik Bogoslovije, 1867. godine. I danas se najstariji Banjolučani sjećaju svetosavskih balova, na kojima su neke ovdašnje dame prvi put obule satenske cipelice i zaplesale svoj prvi ples. ant: HIMNA Svetosavska himna, najstarija srpska himna, po prvi put je javno izvedena 1839. godine u Segedinu, da bi se potom vrlo često mogla čuti po cijeloj Srbiji. Prvi notni zapis ove himne, ostavio nam je poznati srpski kompozitor Kornelije Stanković, poslije svetosavske proslave održane u Beču, 1858. godine. Istina, on je samo muzički uobličio i dotjerao pjesmu, koja je bila već omiljena kod Srba u svim krajevima. Riječi: "Uskliknimo s ljubavlju, svetitelju Savi, srpske crkve i škole-svetiteljskoj glavi..." i danas zna svako Srpče, ma gdje živjelo.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.