Šta se krije iza ideje o novom statusu Visokih Dečana?

BEOGRAD - Ideja da se zaštita manastira Visoki Dečani uredi po modelu posebnog statusa koji Albanija nudi Bektašijskoj zajednici mogla bi da otvori mnogo širu raspravu od same bezbjednosti jedne od najznačajnijih srpskih svetinja na Kosovu i Metohiji.

KLjUČNE INFROMACIJE

• Nema potvrde da je „model Bektašija“ formalno predložen za Visoke Dečane.
• Manastir je već u posebnoj bezbjednosnoj zoni pod zaštitom KFOR-a.
• Svaka promjena statusa mogla bi imati i političke i pravne posljedice.
• Stručnjaci upozoravaju na razliku između Bektašijske zajednice i Dečana, koji su dio SPC.
• Pitanje Dečana povezano je sa širim pitanjima srpske imovine, identiteta i kulturnog nasljeđa na KiM.

Ona otvara i pitanje da li bi novi pravni okvir sa međunarodnim garancijama mogao biti iskorišćen za promjenu načina na koji se posmatra položaj manastira i njegova veza sa Srpskom pravoslavnom crkvom.

Iako za sada nema zvanične potvrde da je takav model dio formalnih pregovora, niti da postoji usaglašen plan međunarodnih posrednika, pojedini medijski navodi i analize pokrenuli su pitanje mogućih posljedica takve ideje.

Dečani već imaju poseban bezbjednosni režim

Dekan Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Foči protojerej-stavrofor Darko Đogo podsjeća da Visoki Dečani već imaju poseban bezbjednosni režim.

- Najprije je važno da shvatimo da su Visoki Dečani i njihova okolina posebna bezbjednosna zona pod direktnom zaštitom KFOR-a. Dakle, njih čuvaju strani vojnici, uglavnom Italijani, Hrvati, ponekad Bugari i Makedonci iz sastava međunarodnih snaga. Koliko je to važno, naročito se pokazalo 17. marta 2004. kada su vojnici KFOR-a fizički odbranili Dečane od albanskih napada - kaže Đogo za "Glas Srpske".

On smatra da bi promjena takvog okvira po modelu koji se nudi Bektašima mogla imati drugačiju političku pozadinu.

- Ideja da se taj status izmijeni modelom koji Albanija nudi Bektašima miriše na političku kuhinju Prištine. Najprije, sama analogija podupire ideju Velike Albanije. Ona je netačna jer, dok Bektaši jesu posebna religijska zajednica i iz perspektive Islamske zajednice, Dečani nisu izvan Eparhije Raško-prizrenske i SPC u cjelini - ističe Đogo.

Bezbjednost i imovina godinama pod pritiskom

Bezbjednosni rizici oko srpskih svetinja posebno su došli do izražaja tokom martovskih nereda 2004. godine, kada su uništene ili oštećene desetine pravoslavnih crkava, manastira i drugih objekata.

Dečani su tada odbranjeni zahvaljujući pripadnicima KFOR-a, ali su i kasnije otvarana pitanja poštovanja zaštićene zone, imovinskih prava i izgradnje infrastrukture u blizini manastira.

Posebnu pažnju godinama izaziva spor oko puta kroz zaštićenu zonu Dečana, dok su predstavnici SPC više puta ukazivali na pritiske koji, kako ocjenjuju, ugrožavaju prava i imovinu manastira.

Pitanje srpskih svetinja na KiM zato odavno prevazilazi okvir vjerskih pitanja. Ono je dio šireg spora oko istorije, identiteta i prava na kulturno i duhovno nasljeđe.

Bjelajac: Položaj Srba dio šire geopolitičke slike

Slučaj Visokih Dečana nije moguće posmatrati odvojeno od šireg političkog konteksta u kojem se prepliću pitanja Kosova i Metohije, položaja srpskog naroda i odnosa velikih sila prema ovom prostoru.

Istoričar Mile Bjelajac ocjenjuje da se položaj srpskih interesa na Kosovu ne može posmatrati odvojeno od širih geopolitičkih odnosa.

- Sadašnja EU nije blagonaklona prema srpskim nacionalnim interesima. Tamo se mnogima klima stolica i skloni su da podržavaju projekat kosovske države, a zemljaci Albanci tradicionalno znaju koga treba kupiti. Srpski nacionalni interes se brani ipak u Savjetu bezbjednosti uz nama naklonjene tri velike sile - kaže Bjelajac za "Glas".

Đogo: Inicijativa bi mogla da promijeni identitet Dečana

Iz Beograda i SPC godinama upozoravaju na pokušaje da se srednjovjekovna srpska baština predstavi izvan njenog istorijskog konteksta i uklopi u drugačiji nacionalni narativ. Upravo u tom kontekstu Đogo vidi opasnost od modela koji bi Dečanima dao novi poseban položaj.

- Ta inicijativa cilja na to da Dečane izdvoji iz sastava SPC, napravi lažni status i lažne garancije i tako dugoročno pokuša da podjarmi tu najljepšu svetinju na svijetu - upozorava Đogo.

Bektaši i Dečani nisu istovjetne pravne kategorije

Bektašijska zajednica, čiji korijeni sežu u osmanski period, predstavlja poseban ogranak sufizma sa snažnim istorijskim uporištem u Albaniji.

Ideja da ta zajednica dobije poseban pravni i institucionalni status u Tirani privukla je pažnju upravo zbog pokušaja da jedna vjerska zajednica dobije specifičan položaj. Međutim, razlika između Bektašijske zajednice i Visokih Dečana je suštinska. Dok je kod Bektašija riječ o posebnom vjerskom i institucionalnom statusu, Dečani su "organski" dio Eparhije raško-prizrenske i Srpske pravoslavne crkve.

Zbog toga se svaka promjena postojećeg okvira zaštite manastira posmatra ne samo kao bezbjednosno pitanje, već i kao pitanje očuvanja njegovog istorijskog, duhovnog i crkvenog identiteta.

Svetinja stara sedam vijekova

Manastir Visoki Dečani jedna je od najznačajnijih zadužbina srpskog srednjeg vijeka. Podigao ga je srpski kralj Stefan Uroš III Dečanski u prvoj polovini 14. vijeka, a gradnju je nakon njegove smrti nastavio njegov sin, car Dušan. Hram predstavlja jedan od najvrednijih primjera srednjovjekovne arhitekture. Posebnu vrijednost imaju dečanske freske, jedan od najbolje očuvanih slikarskih ansambala tog perioda, sa scenama iz Svetog pisma, prikazima svetaca, vladara i istorijskih ličnosti. Zbog izuzetnog kulturnog i istorijskog značaja, Visoki Dečani su 2004. godine upisani na listu svjetske baštine UNESKO-a.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.