Prijeti li Evropi velika recesija: Savršena oluja na pomolu

Svijet još nije na pragu nove velike recesije, ali sve je više pokazatelja da se globalna privreda kreće po sve užoj liniji između usporavanja i ozbiljnijeg ekonomskog potresa. Slabljenje industrije u Evropi, novi energetski rizici, rekordna zaduženost i ranjivosti finansijskog sistema stvaraju kombinaciju koja bi, ukoliko se nepovoljni trendovi poklope, mogla prerasti u krizu znatno širih razmjera.

Posebno zabrinjava što se novi rizici pojavljuju dok se svjetska privreda još nije u potpunosti oporavila od prethodnih potresa. Pandemija, rat u Ukrajini, inflacioni talas i rast kamatnih stopa ostavili su posljedice na javne finansije, kompanije i domaćinstva. Na njih se sada nadovezuju poremećaji u snabdijevanju energentima i neizvjesnost na finansijskim tržištima. Međunarodni monetarni fond u oktobarskom izvještaju za 2026. predviđa rast svjetske privrede od 3,1 odsto ove godine i 3,4 odsto u 2027. Međutim, upozorava na rizike poput eskalacije sukoba, trgovinskih tenzija, fiskalnih slabosti i mogućeg preispitivanja ekonomskih koristi od vještačke inteligencije. Prosječna stopa rasta prikriva velike razlike među zemljama, jer su energetski zavisne privrede i ekonomije sa ograničenim prostorom za zaduživanje izloženije novim šokovima.

Evropska stabilnost

Najviše razloga za zabrinutost ima Evropa, čija privreda već duže vrijeme teško pronalazi snažan zamah. Industrija se suočava sa slabom tražnjom, visokim troškovima proizvodnje i konkurencijom iz Sjeverne Amerike i Azije, dok investicije i potrošnja ne obezbjeđuju snažniji oporavak. Ni Njemačka, najveća evropska privreda i jedan od ključnih trgovinskih partnera regiona, nije izašla iz zone neizvjesnosti. Podaci njenog Saveznog zavoda za statistiku pokazuju da su nove industrijske narudžbe u avgustu pale za 10,1 odsto u odnosu na prethodni mjesec.

Evropska centralna banka očekuje rast privrede evrozone od 0,9 odsto u 2026. i 1,4 odsto u narednoj godini. Iako su izgledi povoljniji, rast ostaje skroman. Manje narudžbi znači slabiju proizvodnju i prihode kompanija, a ukoliko se taj proces produži, posljedice će se prenijeti na zaposlenost, potrošnju i javne prihode.

Energetski udari

Na sve to nadovezuje se energetski rizik, koji bi mogao biti jedan od glavnih okidača novog inflacionog talasa. Poremećaji u snabdijevanju tečnim prirodnim gasom, povezani sa sukobom na Bliskom istoku i ograničenjima transporta kroz Ormuski moreuz, ponovo su pokazali koliko je evropsko tržište osjetljivo na geopolitičke krize. Prema podacima Agencije Evropske unije za saradnju energetskih regulatora, skladišta gasa u EU popunjena su 75 odsto. Na kraju prethodne zime popunjenost je iznosila 28 odsto, u poređenju sa 34 odsto godinu ranije. Punjenje skladišta tokom ljeta bilo je skuplje, a Evropa će tokom zime morati da se takmiči sa azijskim kupcima za isporuke tečnog prirodnog gasa.

Međunarodna agencija za energetiku upozorila je nedavno da Evropa ulazi u sezonu grijanja sa najnižim zalihama prirodnog gasa u više od deset godina. Prema jednom od njenih scenarija, u slučaju hladnije zime i nastavka poremećaja u snabdijevanju, zalihe bi do kraja marta mogle pasti ispod deset odsto kapaciteta. Viši troškovi gasa i električne energije ponovo bi pogodili hemijsku, metalsku i prerađivačku industriju. Kompanije bi morale smanjivati proizvodnju, prebacivati troškove na kupce ili prihvatati manju zaradu. Ako bi energetski šok ponovo podstakao inflaciju, centralne banke mogle bi duže zadržati visoke kamatne stope, što bi dodatno poskupjelo kredite i usporilo investicije.

Dug kao ograničenje

Posebnu opasnost predstavlja rekordna zaduženost. Prema podacima Instituta za međunarodne finansije, globalni dug premašio je 365 biliona dolara u prvoj polovini 2026. godine, dok je ukupni dug u 32 evropske zemlje prešao 95 biliona dolara.

Istovremeno, MMF upozorava da je javni dug na globalnom nivou u 2025. dostigao gotovo 94 odsto svjetskog bruto domaćeg proizvoda, te da bi do 2029. mogao dostići 100 odsto. Javni dug se metodološki razlikuje od ukupnog globalnog duga, koji obuhvata i obaveze domaćinstava, finansijskog i nefinansijskog sektora. Visoka zaduženost ne znači da je kriza neizbježna, ali smanjuje prostor za reakciju država. Više kamate poskupljuju refinansiranje, veći dio budžeta odlazi na otplatu obaveza, a manje novca ostaje za investicije i podršku privredi.

Tu se povezuju glavni rizici. Energetski šok podiže inflaciju i otežava snižavanje kamata, skuplji krediti usporavaju investicije i potrošnju, a slabija privredna aktivnost smanjuje poreske prihode. Države tako imaju veće potrebe za pomoći građanima i kompanijama, ali manje raspoloživog novca i skuplje zaduživanje.

Mogući scenariji

Moguće je izdvojiti pet scenarija koji bi, pojedinačno ili u kombinaciji, mogli gurnuti svjetsku privredu u ozbiljnije usporavanje. Prvi je produženi energetski šok. Nastavak poremećaja u snabdijevanju naftom i gasom održao bi visoke cijene energenata i povećao troškove proizvodnje, uz rizik od stagflacije, odnosno kombinacije slabog rasta i visoke inflacije. Drugi je dublje slabljenje evropske industrije. Nastavak pada narudžbi u Njemačkoj i drugim velikim ekonomijama pogodio bi dobavljače i izvoznike širom Evrope. Treći scenario je finansijski potres. Korekcija vrijednosti akcija, problemi sa likvidnošću fondova ili rast prinosa na državne obveznice mogli bi izazvati povlačenje kapitala i smanjenje kreditiranja.

Četvrti se odnosi na slabljenje potrošnje i tržišta rada. Pad kupovne moći i smanjenje proizvodnje i zapošljavanja dodatno bi produbili ekonomsko usporavanje. Peti je pak povezan sa javnim finansijama. Visok dug i skuplje zaduživanje ograničili bi mogućnost država da reaguju na krizu, dok bi rast prinosa na obveznice najzaduženijih zemalja stvorio dodatni pritisak na finansijska tržišta. Nijedan od ovih scenarija sam po sebi ne znači da će nastupiti globalna recesija. Opasnost je u njihovom istovremenom ostvarivanju i lančanoj reakciji koju bi mogli pokrenuti.

Udaranje u zvona

Rizik od recesije tokom 2027. godine nije samo teorijska pretpostavka. Ekonomisti Evropskog mehanizma za stabilnost (ESM) razradili su nepovoljan scenario prema kojem bi evrozona, usljed produženog energetskog šoka i naglog pada vrijednosti američke finansijske imovine, mogla zabilježiti pad privredne aktivnosti od 0,4 odsto u narednoj godini. Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD) upozorava da bi, ukoliko poremećaji u snabdijevanju energentima potraju i tokom 2027, rast svjetske privrede mogao usporiti na svega 1,8 odsto, uz mogućnost da pojedine zemlje uđu u recesiju.

U Evropi su među najizloženijima Italija i Grčka, zbog zavisnosti od uvoza nafte i gasa i osjetljivosti na rast cijena energenata. Posebno je ranjiva i Njemačka, čija se privreda oslanja na industriju i izvoz. Produženi energetski šok i slabljenje potražnje mogli bi pogoditi njenu proizvodnju, a posljedice bi se prenijele i na dobavljače u drugim evropskim zemljama. Riziku su izložene i manje, otvorene privrede evrozone, sa ograničenim mogućnostima da amortizuju spoljne šokove.

Pouke iz 2008. i 2022. godine

Poređenje sa prethodnim krizama pokazuje da se novi rizici ne mogu posmatrati izolovano. Finansijska kriza iz 2008. počela je u bankarskom i kreditnom sistemu, a zatim se proširila na realnu privredu, trgovinu i zaposlenost. U BiH su posljedice bile vidljive kroz pad spoljne tražnje, smanjenje prekograničnih finansijskih tokova i zaustavljanje kreditnog buma. MMF je u analizi iz 2010. naveo da je BiH 2009. ušla u recesiju.

Kriza iz 2022. imala je drugačiji karakter. Rat u Ukrajini i poremećaji na energetskom tržištu izazvali su snažan inflacioni udar, na koji su centralne banke odgovorile povećanjem kamatnih stopa. Današnji rizik leži u mogućnosti da se ponove elementi oba iskustva: novi energetski udar mogao bi podstaći inflaciju, dok bi visoka zaduženost i finansijske ranjivosti pojačale posljedice po kompanije, banke i budžete.

Posljedice za BiH i Srpsku

Za BiH, a posebno Republiku Srpsku, evropsko usporavanje nije pitanje udaljenih berzi i statističkih projekcija. Riječ je o riziku koji se direktno prenosi kroz izvoz, industrijsku proizvodnju, zaposlenost i priliv novca iz inostranstva.

Evropska unija je najvažnije izvozno tržište BiH. Prema podacima Centralne banke BiH, izvoz u zemlje EU u 2025. dostigao je 12,4 milijarde KM, što je 5,6 odsto više nego godinu ranije. Njemačka, Hrvatska, Srbija, Austrija, Italija i Slovenija među najznačajnijim su trgovinskim partnerima domaće privrede, zbog čega bi slabija evropska tražnja direktno pogodila domaće izvoznike.

U Srpskoj posebno su izložena industrijska preduzeća koja posluju sa kupcima iz Njemačke, Italije i Austrije. Podaci Republičkog zavoda za statistiku pokazuju da je promet industrije Srpske na inostranom tržištu u avgustu 2026. bio 2,4 odsto manji nego u istom mjesecu prethodne godine, a 17,1 odsto manji u odnosu na prosjek 2025. Ipak, u periodu januar–avgust bio je veći za 0,1 odsto nego u istom periodu prošle godine. Ovi podaci ne dokazuju širi pad izvoza, ali ukazuju na slabljenje rezultata u avgustu.

Ukoliko se slabija evropska tražnja poklopi sa rastom troškova energije, transporta i finansiranja, domaće kompanije našle bi se pod dvostrukim pritiskom. Posljedice bi se mogle osjetiti kroz smanjenje investicija, sporiji rast plata i manje zapošljavanje. Za domaćinstva bi novi inflacioni talas značio dodatno smanjenje kupovne moći, dok bi institucije imale manje poreske prihode i ograničen prostor za podršku privredi.

Otpornost svijeta

Uprkos brojnim rizicima, postoje faktori koji umanjuju mogućnost ponavljanja krize razmjera one iz 2008. godine. Bankarski sistem u razvijenim ekonomijama ima strože kapitalne i likvidnosne zahtjeve, a centralne banke veće iskustvo u reagovanju na finansijske potrese. Tehnološke investicije, posebno u oblasti vještačke inteligencije, mogu biti novi izvor produktivnosti i rasta, mada taj potencijal nije ravnomjerno raspoređen. Zato bi bilo pretjerano tvrditi da je svijet pred novom velikom recesijom. Ali bilo bi jednako pogrešno zanemariti činjenicu da se više rizika nagomilava istovremeno. Slabljenje evropske industrije, energetska neizvjesnost, visoka zaduženost i ranjivosti finansijskog sistema ne moraju nužno dovesti do krize, ali bi njihovo preklapanje znatno otežalo oporavak u slučaju novog šoka.

Za male i otvorene ekonomije, poput BiH i Republike Srpske, najvažnije je na vrijeme prepoznati tu izloženost. Jer, čak i ako novi globalni poremećaj ne preraste u recesiju, produženo slabljenje evropske privrede moglo bi biti dovoljno da uspori domaću proizvodnju, izvoz i rast životnog standarda.

Ubrzanje

Inflacija u evrozoni dostigla je četiri odsto u oktobru, što je najviši nivo u posljednje tri godine, pokazuje preliminarna procjena Evrostata. Godišnja stopa porasla je sa 3,8 odsto u septembru, a najveći doprinos rastu cijena i dalje dolazi od energenata, koji su poskupjeli 20,8 odsto u odnosu na isti mjesec prošle godine. Ubrzala je i inflacija u sektoru usluga, sa 3,2 na 3,3 odsto, dok su cijene hrane, alkohola i duvana porasle za 1,6 odsto. Bazna inflacija, koja isključuje energiju, hranu, alkohol i duvan, ostala je nepromijenjena na 2,5 odsto. Među najvećim ekonomijama evrozone, inflacija je najviše ubrzala u Italiji, sa 4,2 na 5,6 odsto, dok je u Francuskoj porasla sa 3,4 na 3,8, a u Holandiji sa tri na 3,3 odsto.

Sumorne prognoze

Inflacija će ostati visoka u svjetskoj ekonomiji i tokom većeg dijela naredne godine, pokazala je anketa Rojtersa među više od 500 ekonomista. Oni su sve zabrinutiji da bi rast cijena mogao da se ustali i izvan energetskog sektora, pod uticajem sukoba na Bliskom istoku. Ekonomisti su u oktobarskoj anketi povećali prognoze inflacije za 2027. godinu u 31 od 50 obuhvaćenih ekonomija, dok su istovremeno poboljšali procjene privrednog rasta za 23 zemlje.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.