POGLEDI Kome je potrebna BiH

BiH je složena, specifična i jedinstvena državna zajednica po gotovo svemu što je tvori.

Postalo je zamorno ponavljanje svih BiH specifikuma. Zašto se svi mi - bilo da se radi o naučnicima, političarima, prosvjetnim i kulturnim radnicima, poslovnim ljudima - iznova i iznova bavimo BiH? Zašto BiH prerasta u praznu ljušturu, bez suštinskih elemenata na kojima treba da počiva neka država? Zašto BiH posjeduje samo osnovne (formalne) elemente za unutardržavnu egzistenciju i nema faktičkog kapaciteta za održavanje međunarodnopravnih odnosa? Bez pretenzija da se daju konačni odgovori na ova pitanja, neki od razloga se mogu taksativno navesti.

1. BiH u modernom smislu nikada ranije nije bila država. Istorijski posmatrano, bilo da je predstavljala polusamostalnu oblast, ili kratkotrajnu kraljevinu čiji je prvi vladar Stefan Tvrtko Kotromanić krunisanjem uzeo titulu “Kralja Srbima i Bosni i Pomorju i Zapadnim stranama” u srednjem vijeku, ili da je bila u sastavu Otomanskog sultanata, ili pak Austrougarske i kasnije SFRJ, uvijek je bila bremenita tenzijama, a nerijetko i poprište sukoba naroda koji su nastanjivali ovaj prostor. Pitanje identiteta i proizvoljno tumačenje istorijskih činjenica sve vrijeme opterećuje ove oblasti. Za ovu teritoriju pojam krize je konstantan kroz cjelokupnu njenu istoriju. Tako je i danas. Još od 1991. i početka jugoslovenske krize ne postoji konsenzus u pogledu statusa, prirode i unutrašnjeg uređenja BiH između tri konstitutivna naroda, što je i jedan od glavnih uzroka za izbijanje građanskog rata na ovim prostorima. Iako je postignut sporazum u Dejtonu, BiH nije država po mjeri tri konstitutivna naroda i dva državotvorna entiteta, jer je političko Sarajevo po svojoj mjeri tumačilo ono što je napisano u njegovim aneksima.

2. Unutrašnji medijski i stručni diskurs, ali i javno mnjenje, uopšte, još od 90-ih godina su podijeljeni. Kada se prate mediji može se steći utisak kao da živimo u dvije, ili pak, tri realnosti, a u stručnoj sferi polazne osnove su suprotne, dok je konfrontacija argumenata direktna i nepomirljiva. Odnosi između konstitutivnih naroda su potpuno radikalizovani što je, konsekventno, dovelo do neuspjeha koncepta multikulturalnog pristupa Evropske unije u BiH. Pokušaji izgradnje “građanske” države i unitarizacije pod okriljem “funkcionalnosti” pokazali su se samo kontraproduktivnim i razotkrili su stvarne namjere političkog Sarajeva, a to je uspostavljanje države po mjeri bošnjačkog naroda. Sve je počelo još 2000. kada je Ustavni sud BiH donio “odluku o konstitutivnosti” na osnovu proizvoljnog i paušalnog tumačenja pravne prirode preambule Ustava. Tada je donesena odluka preglasavanjem srpskih i hrvatskih sudija u Ustavnom sudu. Potom smo imali značajne izmjene u državnom uređenju BiH, kojima je prenesen veliki broj nadležnosti sa entiteta na zajedničke organe. U pogledu navedenog došlo je do kulminacije u februaru 2017. kada se aktuelizovalo pitanje revizije presude Međunarodnog suda pravde u slučaju BiH protiv Srbije. Nakon toga nastavilo se kontinuirano podnošenje zahtjeva u vezi sa čitavim nizom zakona pred Ustavnim sudim BiH od strane bošnjačkih političkih funkcionera, koji za cilj imaju narušavanje teško uspostavljene raspodjele nadležnosti između Republike Srpske i BiH. Sve ovo nas vraća na pitanje konsenzusa, ravnopravnosti, ali i legitimnosti.

3. Dejtonski mirovni sporazum je samo riješio pitanje mirne koegzistencije i definisao osnovne mehanizme funkcionalnosti dva entiteta i tri konstitutivna naroda. Njegovim potpisivanjem uspostavljen je održiv mir i utvrđeni su odnosi između Srba, Hrvata i Bošnjaka, te položaj Republike Srpske i FBiH kao državotvornih entiteta, koji su 1995. svoju konstitutivnost ugradili u BiH. Tačno je da je ovim sporazumom potvrđen međunarodnopravni kontinuitet BiH iz 1992. godine, na osnovu čega je ona nastavila svoj život u međunarodnoj zajednici. Međutim, isto tako je definisano da je unutrašnje državno uređenje u potpunosti izmijenjeno, čime je potvrđen kontinuitet postojanja entiteta, koji je započet njihovim konstituisanjem, Republike Srpske 1992, odnosno FBiH 1994. godine. Sljedstveno ovome u Ustavu BiH - Aneksu IV sporazuma izvršena je raspodjela nadležnosti između entiteta i zajedničkih institucija u kojoj se jasno vidi da su glavni nosioci suverene vlasti entiteti. Ovaj dokument, kao međunarodni ugovor javnopravnog karaktera je temelj BiH, dok su aneksi sadržani u Dejtonskom mirovnom sporazumu pravni osnov prema kojem BiH kao zajednica može postojati. Ovdje se još jednom moramo vratiti na pitanje konsenzusa, jer je Dejtonski sporazum in toto posljednja konstitucionalna stvar oko koje su se neposredno usaglasili konstitutivni narodi, odnosno njihovi predstavnici u Dejtonu.

4. Visoki predstavnik za BiH uspostavljen je 1995. i to kao vrhovni tumač za civilni dio sporazuma, paralelno sa postojećim (oružanim) mirovnim misijama koje su docnije evoluirale. Njegov uticaj je iz godine u godinu rastao. Vremenom je visoki predstavnik prerastao u Instituciju visokog predstavnika, a mirovne misije su postale NATO misije. Usvajanjem Zaključaka Bonske konferencije 1997. uspostavljena je vanjska namjesnička vlast, čime je derogiran ustavnopravni poredak BiH, a time i dobrim dijelom i Dejtonski mirovni sporazum.

5. Od zaključenja Dejtonskog mirovnog sporazuma sukob je nastavljen, mada političkim sredstvima, pritiscima, uslovljavanjima i direktnom konfrontacijom političkih platformi, ciljeva i koncepata, opet artikulisanih od strane predstavnika tri konstitutivna naroda. U tom smislu Bošnjaci, odnosno bošnjačke političke partije su najagresivnije i pokretale su niz kampanja za ukidanje Republike Srpske i prenos nadležnosti na zajednički nivo. Pokušaji unitarizacije BiH i diskriminacija druga dva konstitutivna naroda (Srba i Hrvata) je konstantna. Kontinuirano se tražila revizija Dejtonskog mirovnog sporazuma. U više navrata su se nametala pitanja ustavnih reformi i prenosa nadležnosti. S druge strane, inicijative iz Republike Srpske su najčešće bile blokirane. Zahtjevi i inicijative su sve ove godine pokretane i pred institucijama BiH, a koje su nerijetko stajale iza takve politike zbog dominantnog bošnjačkog faktora. U tom smislu treba posmatrati i podnošenje više zahtjeva za ocjenu ustavnosti i donošenje odluka Ustavnog suda BiH o konstitutivnosti, grbu i himni, praznicima, Danu Republike Srpske, poljoprivrednom zemljištu, unutrašnjoj plovidbi, visokom obrazovanju, tehničkim propisima, koncesijama, stvarnim pravima, šumama itd. Svi ovi zahtjevi pokrenuti od predstavnika Bošnjaka sačinjeni su s ciljem oduzimanja nadležnosti Republike Srpske i prenošenja kompetencija na zajedničke institucije BiH.

Činjenica je da se čitavo bh. društvo decenijama, pa i vijekovima vrti u krug, postavljajući ista pitanja, pokušavajući da pronađe drugačije, ili pak, nove odgovore. Problem je u tome što su pitanja sve vrijeme ista i što su pojedini dijelovi hipoteze nepromjenljivi. To su oni dijelovi koji, na ovaj ili onaj način, imaju direktnu vezu sa političkim Sarajevom i jednim dijelom međunarodne zajednice. Zato nije ni čudo što se stalno vraćamo na početak.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.