Može li Srpska u novoj političkoj ofanzivi vratiti BiH na izvorne dejtonske temelje

BANjALUKA - Republika Srpska je na pragu nove političke ofanzive s ciljem da BiH vrati u dejtonske okvire, sa jasnim nadležnostima svih nivoa vlasti, a pobjeda Siniše Karana na prijevremenim izborima za predsjednika i diplomatski potezi republičkog rukovostva u vrijeme istorijskog, geopolitičkog miješanja karata su ozbiljan vjetar u leđa vladajućoj strukturi predvođenoj SNSD-om.

Te ocjene dolaze od stručnjaka za ustavno pravo i geopolitičke procese koji su naglasili da poslednje najave iz vrha najjače političke partije u Srpskoj nisu slučajne. 

Republički vrh je u nekoliko navrata poslednjih godina, u kriznim danima, slao partnerima u Federaciji pozive da otvoreno razgovaraju o odnosima i unutrašnjem stanju u zemlji koje su najviše narušavali odlukama visoki predstavnici, tvrdeći da su jedine ugovorne strane u Dejtonskom sporazumu Srpska i FBiH te da se sve odluke mogu donositi samo uz dogovor entiteta.

Srpska je, kao reakciju na određena dešavanja, usvajala i zaključke kojima je tražila vraćanje oduzetih i prenesenih nadležnosti, a svojevremeno je bio formiran i pregovarački tim za dijalog o budućnosti i odnosima u BiH.

Ni jedan apel, prvenstveno zbog stava političkih predstavnika bošnjačkog naroda, nije urodio plodom. 

Poljuljane političke odnose, dodatno je uzdrmao proces i osuđujuća presuda Miloradu Dodiku, u svojstvu predsjednika Srpske zbog nepoštivanja odluka Kristijana Šmita, iz fotelje visokog predstavnika u BiH, kojeg Srpska ne priznaje, a kojima je poništio akte Narodne skupštine. 

Međutim, pobjeda Karana, kandidata SNSD-a, na prijevremenim izborima za predsjednika, koji i jesu posljedica presude Suda BiH te prvi, ozbiljan krug razgovora rukovodstva Srpske na važnim svjetskim adresama, od Izraeala do Amerike, sudeći prema prvim porukama iz Banjaluke, vraćaju na dnevni red pitanje modela koji je jedini moguć kada je u pitanju opstanak BiH. 

• Ustav i zaključci 

BiH se, prema Ustavu koji je i aneks četiri Dejtonskog mirovnog sporazuma,  sastoji od dva entiteta - FBiH i Republike Srpske. Ustavom, kao najvišim pravnim aktom, je definisano da sve vladine funkcije i ovlaštenja koja nisu Ustavom izričito povjerena institucijama BiH pripadaju entitetima te da će BiH preuzeti nadležnost u stvarima u kojima se o tome postigne saglasnost entiteta. 

Na taj član Ustava se veoma često poziva i rukovodstvo Srpske kada je riječ o uzrocima problema u BiH, upozoravajući da je izlaz iz krize povratak na, takozvani, izvorni Dejton koji je narušen otimanjem nadležnosti Srpske i njihovim prenosom u ranijim godinama, mahom pod prisilom stranaca. 

Narodna skupština je, naime, između ostalog, 10. decembra 2021. usvojila niz zaključaka nakon razmatranja Informacije o prenosu nadležnosti sa Srpske na nivo BiH u oblasti odbrane i bezbjednosti. 

Jedan od njih je da se povlači saglasnost na odluke od 30. avgusta 2005. godine i davanju ovlašćenja Vladi Republike Srpske da potpiše Sporazum o prenosu nadležnosti iz oblasti odbrane na institucije BiH sa Vladom FBiH od 28. decembra te iste godine. 

Republička vlada je prvobitnim zaključkom bila zadužena da u roku do šest mjeseci uputi na razmatranje i usvajanje u Narodnu skupštinu zakone iz oblasti odbrane i bezbjednosti. Međutim, taj zaključak je u aprilu 2023. promijenjen tako što su brisane riječi „u roku do šest mjeseci“, uz riječi „kada se za to steknu odgovarajući uslovi“.

Dodik, koji je i lider SNSD-a, najavio je u ponedjeljak, dan nakon Karanove pobjede na izborima, da će ponovo predložiti da Srpskoj budu vraćena sva ovlaštenja koja je dobila Dejtonom i to će biti uslov za razgovor.

To znači, kako je podvukao, povrat vojske, granične policije, obavještajne službe, modela fiskalnog sistema, odnosno samo ono što predviđa Dejton, uz opasku da je vjerovao da će doći do tog trenutka i da Srpska sada prelazi u politički napad.

• Povoljni vjetrovi 

Sa politikom republičkog rukovodstva nisu saglasni ni mnogi u Srpskoj, posebno u oni opozicionim redovima odakle tvrde da se ozbiljni zaključci donose olako i još lakše zaboravljaju te tako derogira i sama Skuština. S druge strane, sagovornici „Glasa“ smatraju da politička borba traži pravi momenat, a da je to za Srpsku upravo ovo vrijeme nakon što je preživjela udare i turbulencije usljed presude Dodiku u svojstvu njenog predsjednika.  

Asistent na Pravnom fakultetu u Banjaluci Marko Romić za „Glas Srpske“ da neustavni ambijent koji je stvoren u BiH može samo da se smiri ukoliko bi se vratili na tekst i slovo Dejtona. 

- S obzirom da smo inspirisani nedavnom posjetom Americi, prisjetićemo se onoga što američki pravnici zovu ustavni originalizam. To znači iščitavanje originalnog ustavnog teksta bez ikakvih dodavanja, tumačenja i neustavnih dodataka koji su posebno vidljivi u BiH. Vraćanje na dejtonska podešavanja je jedini put normalizacije situacije u BiH – rekao je Romić koji je spoljni član Odbora za ustavna pitanja Narodne skupštine Srpske. 

Iako bi probleme trebalo riješavati dijalogom, profesor geopolitike na Univerzitetu u Istočnom Sarajevu Srđan Perišić smatra da to nije moguće u BiH, a dokaz tome su decenije tokom kojih su se bošnjačke stranke oslanjale na zapadni faktor. 

- Sada se oslanjaju na EU i očekuju da Brisel nameće rješenja i zakone. EU ima veštu metodologiju kako unitarizovati BiH pod vizijom članstva u Uniji. Dijaloga neće biti i zato Srpska, preko Dodika i Karana, najavljuju vraćanje nadležnosti. Ta najava nije slučajna – rekao je Perišić za „Glas Srpske“: 

Kaže da treba sačekati zvaničnu reakciju Vašingtona. 

- Srpska je tamo otvorila vrata i razgovarala sa grupacijama oko predsjednika Trampa, iako ta priča nije završena jer još ima onih koji su protiv Srpske koja istovremeno ima i dobre odnose sa Rusijom i Mađarskom. Pobeda Karana je velika u ovom momentu. Na ponovljenim, nametnutnim izborima se jasno videlo da građani Srpske ne mogu biti prevareni – izjavio je Perišić. 

Politikolog i stručnjak za geopolitičke odnose iz Beograda Aleksandar Pavić takođe smatra da je jedini izlaz za BiH vraćanje svih dejtonskih nadležnosti entitetima.

- To uključuje vojsku, graničnu policiju, ukidanje Suda i Tužilaštva BiH. Dejtonska BiH je mogla da funkcioniše sve ove godine, još od 1995, da njeni tvorci, zajedno sa političkim Sarajevom nisu krenuli u reviziju Dejtona– rekao je Pavić za „Glas“. 

Podsjećajući da su sve izmjene Dejtona bile usmjerene na slabljenje Srpske, naglasio je da se, od izbora Trampa za predsjednika SAD-a, stvaraju uslovi da bude zaustavljen taj trend. 

- Rukovodstvo Srpske je iskoristilo ovo mešanje karata na geopolitičkom planu. Sad postoji realna šansa da se ili vrate stvari na izvorne dejtonske postavke ili da dođe do mirnog razlaza. Srećom, u Beloj kući najzad imamo nekoga ko nije vezan za celu tu antisrpsku politiku koja se vodila još od početka raspada Jugoslavije i to se vidi po diplomatskom prodoru koji je napravljen u Vašingtonu i koji je sada najvažnija adresa – smatra Pavić.

I pobjeda Karana, kaže, dodatno podiže samopouzdanje rukovodstvu Srpske.

- Mislim da ulazimo u veoma dinamičan period u kojem Srpska neće više biti dužna da ustukne na svaki povik sa Zapada. Ta vremena su gotova - zaključio je Pavić.  

• Nova realnost

Aleksandar Pavić smatra da Srpska ne može više da trpi višedecenijsko maltretiranje. Podsjećajući da u svojoj spoljnoj politici i dalje ima dobre odnose sa Rusijom i Mađarskom, kazao je da je jasno da će političko Sarajevo i njegovi pokrovitelji morati da se suoče sa novom realnošću. 

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.