Milan Koljanin, viši naučni saradnik u Institutu za savremenu istoriju iz Beograda: NDH nastala na ideji uništenja drugih, a RS opstanka naroda

Poređenje stvaranja Nezavisne države Hrvatske (NDH) sa stvaranjem Republike Srpske je jedan od eklatantnih primera revizije istorije, pre svega relativizovanja istorije i rezultata Drugog svetskog rata, ne samo na tlu Jugoslavije, rekao je za "Glas Srpske" viši naučni saradnik u Institutu za savremenu istoriju u Beogradu Milan Koljanin.

* GLAS: Visoki predstavnik u BiH Valentin Incko uporedio je Dan RS - 9. januar sa danom nastanka NDH. Može li se to uopšte dovesti u vezu i da li u toj njegovoj izjavi postoji skrivena poruka?

KOLjANIN: Ako je Incko hteo da nanese najveću moguću uvredu srpskom narodu, posebno onom u BiH, u tome je sigurno uspeo. Porediti stvaranje velike nacističke Hrvatske (Nezavisne države Hrvatske) tokom agresije nacističke Nemačke i fašističke Italije na Kraljevinu Jugoslaviju 10. aprila 1941. godine, države čija politika je bila uništenje srpskog naroda, sa stvaranjem srpskog entiteta u BiH 9. januara 1992, koji je trebalo da obezbedi osnovna prava i opstanak srpskog naroda u vreme razbijanja jugoslovenske države, skandal je prvog reda. Iako su istorijske analogije često varljive, s obzirom na to da postoje procesi dužeg istorijskog trajanja, one nisu bez osnove ni u slučaju Inckove izjave. Imajući u vidu Inckovo obrazovanje, ovakva izjava može da znači samo to da je njegova namera bila da što je moguće više uvredi srpski narod. Iz Inckove izjave se vidi da je, kada je reč o Srbima, sve dozvoljeno, pa čak i poređenje sa državom koja je imala za cilj njihovo uništenje. S obzirom na to da se radi o izjavi čoveka koji dolazi iz Austrije nemoguće je izbeći asocijaciju na užasne posledice politike koju je njegova zemlja, sama ili u sklopu nacističke Nemačke, sprovodila tokom dva svetska rata, posebno u odnosu na srpski narod.

* GLAS: Koliko su ovakve i slične izjave sa istorijskog aspekta opasne u našem trusnom regionu i mogu li izazvati dodatne probleme?

KOLjANIN: Ovakve izjave mogu samo dodatno da truju odnose i njihov rezultat je upravo suprotan ciljevima koji su postavljeni pred osobe sa ovlašćenjima kakva ima Incko. Moramo se upitati da li je ovakva izjava najava mnogo gorih zapleta. U svakom slučaju, ona svedoči o tome da je retorika koja prati ili najavljuje događaje u RS i BiH sve oštrija. Treba da imamo u vidu da do skoro obeležavanje Dana RS - 9. januara nije bilo problem, a da je sada postalo.

* GLAS: Kakvo mjesto u istoriji pripada NDH i da li je danas na sceni njena rehabilitacija?

KOLjANIN: Proces otcepljenja Hrvatske od Jugoslavije je otpočeo upravo revizijom istorijske uloge ustaške velike Hrvatske (NDH). U novom tumačenju istorije ona nije bila samo rezultat agresije osovinskih sila nego i izraz volje hrvatskog naroda. Time je uspostavljen novi istorijski diskurs i osnova hrvatske državnosti 1991. godine. Implikacije ovakvog tumačenja istorije, koje je postalo sakrosanktno u Hrvatskoj, su dugoročno negativne i osnova su za manje ili više vidljivu, ali neprekidnu rehabilitaciju NDH, a time i njene politike. To praktično može da znači obnavljanje tradicije velike Hrvatske, koja u sebe uključuje i BiH i deo Srbije, kao i obnavljanje tradicije bitnog slabljenja Srba, na ovaj ili onaj način. Ovaj drugi cilj je i javno proklamovan, doduše kao svođenje Srba na zanemarivu manjinu. U Hrvatskoj cilj je najvećim delom i postignut, pre svega proterivanjem i ubijanjem, kao i asimilacijom, u čemu je uloga Rimokatoličke crkve ponovo prvorazredna. Treba da imamo u vidu da se određena politika ne mora uvek voditi vojnim sredstvima, nego i ekonomskim i kulturološkim, pogotovo ako se uklopi u širu "civilizatorsku politiku" prema zaostalom i agresivnom (spisak optužbi je dug) "bizantinizmu" koji oličavaju Srbi i Srbija. Na unutrašnjepolitičkom planu to donosi obnavljanje autoritativne tradicije, izgradnju kulta vođe i nasilnu ideološku homogenizaciju sopstvenog naroda. Otvorena rehabilitacija NDH i te politike je onemogućena pre svega pritiskom SAD. Nažalost, u javnosti nije primetno da se slični pritisci na Hrvatsku vrše i iz Nemačke i Austrije iako za to postoje veoma jaki istorijski i politički razlozi.

* GLAS: U NDH su počinjeni monstruozni zločini nad Srbima, Jevrejima, Romima, pa i Hrvatima koji nisu podržavali taj režim. Koliko je ustaška vlast uspjela da etnički očisti teritoriju koju je kontrolisala?

KOLjANIN: Termin "etničko čišćenje" je novijeg datuma i ne treba ga primenjivati na događaje iz Drugog svetskog rata, pa i na politiku NDH, čiji je strateški cilj bio uništenje Srba, Jevreja i Roma. Za taj istorijski fenomen se koristi termin genocid, koji je takođe iz vremena posle Drugog svetskog rata, a postao je deo međunarodnog prava 1948. godine. Ta politika je uspešno sprovedena ubijanjem najvećeg dela Jevreja i Roma. U odnosu na Srbe, koji su činili gotovo trećinu stanovnika ustaške države, politika uništenja je uspela samo delimično, pre svega zahvaljujući masovnom srpskom ustanku od leta 1941, činjenici da je deo jadranske obale, a zatim i zaleđa bio u rukama Italijana i modifikaciji politike uništenja od proleća 1942. zbog ugrožavanja interesa Nemačke i Italije u NDH. U tom svetlu treba gledati i stvaranje "Hrvatske pravoslavne crkve" i sporazume ustaške države sa delom rojalističkog ustaničkog pokreta. Ipak, politika uništenja Srba je nastavljena uglavnom u okviru sve obimnijih vojnih operacija protiv ustanika. Ta politika je ostala glavni generator komunističkog ustaničkog pokreta, koji je uspeo da reafirmiše zajedništvo jugoslovenskih naroda u "partizanskom jugoslovenstvu". Uz povoljnu međunarodnu konstelaciju odnosa velikih sila to je bilo odlučujuće za pobedu partizanskog oslobodilačkog pokreta, komunističko preuzimanje vlasti i obnovu jugoslovenske države.

* GLAS: Najmračnija strana NDH bili su koncentracioni logori, među kojima je najstrašniji bio sistem logora Jasenovac?

KOLjANIN: Ustaški logori su ostali simbol uništenja Srba, Jevreja i Roma u ustaškoj državi. Ne sme se izgubiti iz vida da je u njima uništeno i više hiljada Hrvata protivnika ustaškog režima. Treba naglasiti da je ustaška država, uz nacističku Nemačku, bila jedina koja je formirala sopstvene koncentracione logore i logore smrti u kojima je sprovodila program uništenja nacionalno, "rasno" i politički nepoželjnih grupa i pojedinaca. U tome je ustaška država čak imala prvenstvo, jer je prvi takav logor formiran u Gospiću, odnosno na Velebitu (Jadovno) i na ostrvu Pagu već maja-juna 1941. godine. Posle raspuštanja ovog logora zbog srpskog ustanka i dolaska italijanskih snaga, formiran je logor u Jasenovcu. Radi se o sistemu logora koji je postojao do poslednjih dana rata krajem aprila 1945. u kojem je uništeno stotine hiljada ljudi. Stoga je ovaj logor već za vreme rata stekao izuzetno jak simboličan značaj. Kako je devedesetih godina prošlog veka u Hrvatskoj izvršena temeljna zamena simbola i sistematsko uništenje spomenika antifašističke borbe i stradanja srpskog naroda, počela je i revizija simbolike Jasenovca. Legalizovanjem istorijskih falsifikata brojevi žrtava logora su drastično umanjivani, a izmišljena je nova simbolika logora kao mesta posleratnog stradanja Hrvata. Ta stradanja su u javnoj svesti velikim delom potisnula diskurs o NDH, njenoj politici uništenja i njenom mestu u "novom evropskom poretku" formiranom od nacističke Nemačke.

* GLAS: Kakve posljedice na ovom prostoru može da ima ponovno buđenje ustaštva u Hrvatskoj?

KOLjANIN: Sve prisutnije obnavljanje simbola pa i retorike iz vremena ustaške NDH ima višestruke negativne implikacije koje se neposredno tiču i RS i širih odnosa u regionu. Uostalom, treba se podsetiti da su ratni sukobi u BiH devedesetih godina prošlog veka započeli agresijom hrvatskih trupa na njenu teritoriju u Bosanskoj Posavini.

Rehabilitacija Stepinca

* GLAS: Kakva je u tom dobu bila uloga nadbiskupa Alojzija Stepinca, kojeg je polovinom prošle godine Županijski sud u Zagrebu oslobodio presude kojom je osuđen zbog saradnje s italijanskim i njemačkim okupatorom i ustaškim režimom?

KOLjANIN: U okviru temeljne zamene istorijskog diskursa o ustaškoj NDH i njenoj politici jedno od centralnih mesta u simboličkom smislu, a verovatno i centralno, ima promena diskursa o istorijskoj ulozi Alojzija Stepinca. Zajedno sa hijerarhijom Rimokatoličke crkve u NDH, sveštenstvom i monaškim redovima, pre svega franjevcima, on je bio jedan od stubova ustaške nacističke države, njen moralni i u mnogo čemu realni oslonac. Na osnovu izvesnih neslaganja sa ustaškim režimom u vezi sa sprovođenjem politike (ne i njenih ciljeva), kao i posleratnog suđenja o njemu je izgrađen mit žrtve oba totalitarizma, i ustaškog (nacističkog) i komunističkog. Svedoci smo napora da se taj mit pretvori u kult putem kanonizacije kardinala Stepinca. Nesumnjivo je da bi kanonizacija imala dugoročno negativne posledice ne samo po odnose Srba i Hrvata, nego i po odnose Rimokatoličke crkve i Vatikana sa pravoslavnim crkvama i državama sa dominantno pravoslavnim stanovništvom.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.