Ljepotica iz ljubičaste šume

Pančićeva omorika, endemska vrsta drveta, za koju naučnici tvrde da je preživjela i ledeno doba, i koja raste na zapadnim kamenitim liticama, na teritoriji višegradske opštine rasprostranjena je na obroncima planine Veliki Stolac i brda Gostilja.

Do velike sastojine omorike na Velikom Gostilju, koju je otkrio ljekar po zanimanju (a botaničar po naklonosti) Josif Pančić u rano jutro 1. avgusta 1875. godine u selu Zaovinama na granici Srbije i Bosne i Hercegovine, stiže se od Višegrada prvo asfaltnim, pa onda makadamskim i na kraju šumskim putem, kojim se jedino može ići pješice.

Ovo brdo obraslo je s jedne strane bjelogoričnom šumom, a s druge, kamenite i skoro nepristupačne, kao strijela vitkim stablima "pančićke" na čijim vrhovima se presijavaju ljubičaste male šišarke.

Miloš Karaklić iz Zaovina priča da su seljaci za ovo drvo i njegovu tvrdoću znali i prije otkrića i da su baš oni objasnili naučniku Pančiću da "ono nije ni jela ni omora".

- Zbog tvrdoće drveta, njegovih zbijenih godova, ona je korišćena za izgradnju postojanijih građevina - dodaje Karaklić.

Šumar u Šumskom gazdinstvu "Panos" iz Višegrada Miroslav Baranac kaže da je posebno zadovoljstvo biti na Gostilju kad dozrijeva šišarka Pančićeve omorike.

- Njena šišarka je neobične ljubičaste boje koja se na  septembarskom i oktobarskom suncu presijava i svijetli kao da je fluorescentna, pa se posmatraču čini da je cijela šuma prekrivena ljubičastom koprenom - dodaje Baranac.

Šumar u odjeljenju gdje se nalazi velika sastojina "pančićke", Slaviša Inđić, priča da su šišarke ovog četinara za kojeg seljaci iz Zaovina kažu "da nije ni jela ni omora" veoma cijenjene i da se ubiru i prodaju.

- Ubiranje šišarki "pančićke" sada se obavlja na savremen način uz pomoć švedskih ljestava i za to se u šumskim gazdinstvima obučavaju šumari. Ali, to se nekad radilo veoma primitivno i rizično - objašnjava Inđić.

On kaže da su u višegradskom kraju bili poznati berači sjemena Pančićeve omorike, koji su od prodaje šišarki izdržavali porodice.

- Berač bi se "naoružao" konopcem, kožnim kaišem kojim bi se vezao za pedesetak metara visoko i vitko stablo, zatim kukom i vrećom za stavljanje šišarki. Kada se popne u njenu klicu (jer su šišarke nalaze samo na dva metra od stabla), on bi ih obrao i, da ne bi dangubio tako što će silaziti sa drveta, zanjihao bi ga, drvenom kukom kačio drugo drvo i polako, lebdeći nad provalijom, prelazio na njega i tu nastavio branje - priča Inđić. Dodaje da se onome ko bi gledao taj prizor krv ledila u žilama.

Berači su šišarke prodavali šumskim gazdinstvima, a tamo su ih sušili, vadili sjeme i sadili u rasadnicima.

Tako se ljepotica planine Tare i okolnih visova našla kao ukrasna biljka u parkovima u Njemačkoj, Italiji i Francuskoj.

U nacionalne parkove "Tara" i "Zvezda" u Srbiji i na obronke Velikog Stoca i Gostilja u Republici Srpskoj dolaze često naučnici da se dive Pančićevoj omorici, proučavaju je i otkrivaju njene do sada nepoznate osobine.

Tako je naučnik Mark Sabdn iz Škotske došao na Veliki Stolac da proučava ovo endemično drvo.

- Stigao sam izdaleka da "pančićku" vidim i u njenom prirodnom staništu, a ne u parkovima. Oduševljen sam mjestom gdje ona provede svoj životni vijek, a to su kamenite litice na velikim nadmorskim visinama, gdje se snjegovi ne tope do pola ljeta - kaže Sabdn.

Miodrag Petrović iz Nacionalnog parka "Zvezda" kaže da se u posljednje vrijeme nauka okreće izučavanju genetskog koda ove omorike jer naučnicima nije jasno zašto je baš to drvo preživjelo tercijar.

- Dobri poznavaoci planine Tare i njenih ogranaka znaju da je 1946. godine stanište "pančićke" zahvatio veliki požar koji je uništio na hiljade njenih stabala. Srećom, ostala je jedna velika sastojina, koja potiče od jednog oca i jedne majke, u blizini pećine Sniježnica na Velikom Stocu odakle se ona i dalje širi prema nižim predjelima  - kaže Petrović.

Izgradnja

U istoriji je poznato da su stari Rimljani drvo Pančićeve omorike koristili za izgradnju stamenih drvenih mostova na velikim rijekama.

A posljednja želja njenog pronalazača Josifa Pančića bila je da bude sahranjen u kovčegu napravljenom od stabla omorike. Želja mu je ispunjena.

Zaovine

Veliko stanište stabala Pančićeve omorike nalazi se u selu gdje je pronađena, u Zaovinama, u blizini jezera revezibilne hidroelektrane u Vežanju. Tu ju je locirao i pronašao Josif Pančić. Na mjestu njegovog otkrića postavljena je i tabla s natpisom o tom događaju.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.