Koliko je sukob na istoku iscijedio povjerenje u Evropsku uniju

Vedrana Kulaga Simić 30.08.2026 09:25

Foto: ilustracija

Evropska unija (EU), predstavljana kao zajednica zemalja Starog kontinenta, već neko vrijeme se suočava sa ozbiljnim problemima i jakim kritikama čak i od svojih članica ili pojedinaca zbog stavova zvaničnog Brisela, a u isto vrijeme spisak zamjerki imaju potencijalni i kandidati koji dugo čekaju svoj red u redu za članstvo. S druge strane, jačaju i glasovi protiv Unije, jer se upustila u rusko-ukrajinski sukob koji gazi petu godinu.

Rusko-ukrajinski sukob predstavlja jedan od najznačajnijih bezbjednosnih i političkih izazova u Evropi u 21. vijeku. Iako EU nije strana u direktnim borbenim dejstvima, njena uloga u sukobu je veoma značajna, jer je nakon što je otvorena vatra u februaru 2022. pojačala političku, ekonomsku, vojnu i humanitarnu podršku Ukrajini, istovremeno uvodeći jake sankcije protiv Rusije.

EU, odnosno zvanični Brisel, više od četiri godine nakon početka velike ruske invazije na Ukrajinu još čvrsto stoji uz Kijev, ali su razlike među državama članicama izraženije.

Dok dio smatra da je pomoć Ukrajini neophodna za evropsku bezbjednost, u drugim državama raste nezadovoljstvo zbog ekonomskih posljedica rata, cijena energenata, inflacije, migracija i izdvajanja za odbranu. Usljed toga se sve češće postavlja pitanje koliko je takva politika održiva kao i da li visoki troškovi rata, sankcija i vojne pomoći počinju da utiču na povjerenje građana u evropske institucije.

Pozicija BiH

Iako su članovi Evropskog savjeta prije više od dvije godine odlučili da pristupni pregovori, uz određene uslove, budu otvoreni i sa BiH, domaći lideri još nisu napravili vidljiviji iskorak na tom putu, ali, ipak, ne snose punu odgovornost za očigledni zastoj, jer i zvanični Brisel u dobroj mjeri kočnicu popušta samo onda kada je to u interesu Unije.

BiH je zakoračila na evropski put prije deceniju i po. Najveći iskoraci su zabilježeni u decembru 2022, kada je EU odlučila da joj da status kandidata za članstvo u EU, ne zbog zasluga, već promjena politika Brisela i sukoba u Ukrajini te u martu 2024. odlukom o otvaranju pristupnih pregovora.

Konkretan datum još nije saopšten, jer nisu ispunjeni ni preduslovi, među kojima je imenovanje glavnog pregovarača te usvajanje ključnih zakona u sektoru pravosuđa, odnosno o Visokom sudskom i tužilačkom savjetu i Sudu BiH.

Dio analitičara i direktnih učesnika u procesu, ne sporeći da BiH duže vrijeme stoji na evropskom putu zbog domaćih lidera i da ta tema generalno zna da posluži i za politička potkusurivanja, ukazuje i na probleme s druge strane pregovaračkog stola.

Umjesto davanja vjetra u leđa, posjete visokih zvaničnika EU, prvenstveno Sarajevu, prerastale su u određenim slučajevima i u novi kamen spoticanja u BiH zbog zanemarivanja ovdašnje ustavne strukture, a istovremeno, kako je vrijeme odmicalo, počela je da opada vjera u evropsku budućnost. Čak i među onima u prvim redovima.

Najnovije istraživanje Eurobarometra iz maja ove godine, prema medijskim navodima, o povjerenju građana zapadnog Balkana u EU pokazuje da manje od polovice ispitanika, oko 48 odsto, vjeruje kako bi članstvo u EU bilo dobra stvar.

Lošiji podaci su u Srbiji, koja je uz BiH i druge kao dio takozvanog zapadno-balkanskog paketa, gdje takav stav ima 35 odsto ispitanika. Za razliku od BiH i Srbije, u Albaniji 84 odsto ispitanih smatra kako bi članstvo u EU bilo dobro, dok isto mišljenje dijeli 66 odsto građana Crne Gore.

Narativ

Politikolog Ljubiša Malenica iz Centra za društveno-politička istraživanja Republike Srpske navodi da je EU od početka izbijanja sukoba u Ukrajini u potpunosti promijenila sopstveni narativ.

- Ako se sjetimo početaka Evropske unije, taj narativ koji je pratio početak pa sve do posljednjih pet do deset godina, bio je mirovni projekat, koji je nastao i razvijan sa jednim osnovnim ciljom da se užasi i strahote Drugog svjetskog rata nikad ne ponove na evropskom kontinentu - kazao je Malenica.

EU, naglašava, trebalo bi da bude jedan od onih političkih aktera kojima najmanje odgovara da se rat u Ukrajini nastavi, odnosno kojima je najmanje odgovaralo da se taj sukob uopšte i započne.

- Međutim, ono što smo zapravo vidjeli od početka 2022. godine pa naovamo jeste jedna transformacija EU pod uticajem jednog ideološkog obrasca koji je isključiv i koji se zasniva na klasičnoj rusofobiji. Jednostavno, EU kakva je bila do prije šest ili sedam godina i ona danas su dvije u klasičnoj mjeri različite tvorevine. To su dva različita identiteta s jedne strane i u pogledu ideološke pozadine, a s druge u pogledu nekih mjerljivijih materijalnih pokazatelja kao što je stanje ekonomije, te migrantskoj, ali i demografskoj krizi u Evropi, odnosno nestanka nekog prestiža koji je Evropa možda određeno vrijeme i nepravedno imala na globalnom planu, ali istovremeno i o gubitku ne samo prestiža, već i značaja u globalnoj areni - naveo je Malenica.

Danas kada vidimo da se govori o Ukrajini, navodi Malenica, komunikacija je mahom na relaciji Vašington i Moskva.

- Ako govorimo o jugoistočnoj ili istočnoj Aziji, Pacifiku, tu je u pitanju relacija Peking - Vašington. Vidjeli smo nedavno na pitanju Irana, odnosno sukoba na Bliskom istoku, da iako Evropa trpi posljedice tog sukoba, ona se manje-više ne pojavljuje kao jedan od faktora koji utiče niti na tok niti na ishod sukoba, već se u toj ulozi javljaju Tel Aviv, Teheran i opet Vašington, a sa svoje strane i Peking i Moskva. Tako da imamo čitav niz negativnih ishoda i posljedica dosadašnje politike Evropske unije - naglašava Malenica.

Odnos prema Balkanu

Smatra i da u ovom trenutku čak i oni koji nisu stručnjaci za geopolitiku mogu sebi sa opravdanjem postaviti pitanje zbog čega su BiH, Srbija, Crna Gora, Albanija i Sjeverna Makedonija van Evropske unije.

- Zbog čega je nemoguće da jedan blok koji broji više od pola milijarde stanovnika jednostavno ne može navodno da primi u svoje okrilje ove zemlje koje zajedno nemaju ni 25 miliona stanovnika? Na to pitanje nema logičnog odgovora u smislu zbog čega se ovoliko dugo oteže sa pristupanjem ovih zemalja Uniji, a sa druge strane tu imamo čitav niz događaja u kojima je EU učestvovala, posebno kada govorimo o srpskom narodu gdje je uloga određenih zemalja Evrope bila izrazito negativna. Tako da postoji i taj momenat da značajan broj srpskog stanovništva ima određene rezerve prema Evropskoj uniji - navodi Malenica i podsjeća da je EU deklarativno stvorila neki vid mirovnog projekta koji bi trebalo da ujedini Evropu i svim Evropljanima obezbijedi neki vid razvoja, kako ekonomskog, tako i društvenog.

Ali danas u ovim okolnostima vodeći evropski lideri otvoreno zagovaraju rat i smatraju da je on jedina moguća opcija odnosa sa Rusijom.

- Tako da EU ne izgleda privlačno kao što je to bila ranije. Zbog čega bi neko pretvarao sebe u metu za nekoga s kim nije u sukobu? Pojedine zemlje Balkana sa Rusijom gaje vjekovne etničke, vjerske, ali i kulturne i sve druge veze - kazao je Malenica.

Sama činjenica, navodi, da u ovom trenutku ne postoji kapacitet EU da zemlje koje su ostale van EU na Balkanu primi, takođe nešto dovoljno govori o kapacitetima tog bloka.

- Takođe, treba naglasiti i da smo od 2015. godine pa naovamo imali i nasilnu integraciju migranata u manje-više sva zapadnoevropska društva, uz sve negativne posljedice koje danas gledamo. Ljudi koji dolaze iz totalno drugih okruženja, koji su često protiv zakona, od kojih neki spadaju i u kategoriju silovatelja i zlostavljača djece, i kada se ta logika dovede do svoga kraja, stiče se utisak da je EU lakše integrisati takve ljude u svoje strukture i svoja društva nego nas koji smo autohtoni Evropljani - naglašava Malenica i zaključuje da nije jasno u čemu je tu problem, ali da je evidentno da on postoji.

Paradoks u Njemačkoj

Iz njemačkog AfD-a, koji godinama zagovara referendum o EU, navode da će ukinuti evro i izaći iz Šengena. Politikolog Vlastimir Vidić koji živi i radi u Njemačkoj navodi da u toj zemlji postoji jedna vrsta evropskog paradoksa.

- Građani su kritičniji prema načinu na koji funkcionišu evropske institucije i očekuju efikasnije odgovore na migracije, ekonomsku konkurentnost, bezbjednost i rat u Ukrajini, ali to nije dovelo do odbacivanja EU. Naprotiv, najnovija istraživanja pokazuju da 74 odsto Nijemaca smatra da je Njemačka imala koristi od članstva u EU, dok oko 70 odsto Uniju vidi kao faktor stabilnosti u sve nestabilnijem svijetu – kazao je Vidić za "Glas".

Naglašava i da su rat u Ukrajini, promijenjeni transatlantski odnosi i globalno ekonomsko nadmetanje dodatno učvrstili stav da Njemačka svoje strateške interese teško može štititi sama.

- Zato se danas u Berlinu sve više govori o snažnijoj, bezbjednosno sposobnijoj i ekonomski konkurentnijoj Evropi. U tom kontekstu treba posmatrati i zapadni Balkan. Njemačka politika danas jasno podržava njegov ulazak u Evropsku uniju. Kancelar Merc je poslije posljednjeg samita EU - Zapadni Balkan vrlo direktno poručio državama regiona: "Mi vas želimo" – podsjeća Vidić i dodaje da Berlin proširenje više ne posmatra samo kao ustupak ili pomoć državama kandidatima, nego kao geopolitički interes same Evropske unije.

Njemačka, naglašava, polazi od procjene da bez stabilnog i evropski integrisanog zapadnog Balkana nema ni potpuno stabilne Evrope.

- Međutim, podrška proširenju nije bezuslovna. Njemačka će insistirati na vladavini prava, demokratskim standardima, borbi protiv korupcije, funkcionalnim institucijama i usklađivanju sa evropskom spoljnom politikom. U slučaju Srbije tome se pridružuje i pitanje normalizacije odnosa Beograda i Prištine - naglašava Vidić.

Zanimljivo je da se danas, navodi on, pojavljuje i obrnuto pitanje.

- Više nije dovoljno pitati želi li Evropska unija zapadni Balkan. Treba pitati i koliko zapadni Balkan želi Evropsku uniju. Dok je podrška članstvu u Albaniji preko 90 odsto, a u BiH, Crnoj Gori i Sjevernoj Makedoniji iznad 60 odsto, u Srbiji je prema najnovijem istraživanju Evropske komisije pala na svega 31 odsto. Zato bih rekao da je Njemačka danas više za proširenje EU na zapadni Balkan nego što se često misli - dodaje Vidić.

Međutim, vrijeme članstva po automatizmu, navodi on, je prošlo.

- Berlin želi proširenje, ali proširenje zasnovano na ispunjenim uslovima, jer se ono sada sve više posmatra kao pitanje evropske bezbjednosti i geopolitičkog položaja kontinenta - zaključio je Vidić.

Od osnivanja od strane šest država, EU je, ipak, ostvarila znatan napredak, počevši od jedinstvenog tržište roba i usluga 27 država članica, evra kao valute, a Ujedinjeno Kraljevstvo je 2020. godine postalo prva država u istoriji koja je napustila EU koja se, od nastanka, samo širila.

Istorijat

EU je ekonomska i politička unija, nastala kao rezultat procesa saradnje i integracije koji je započeo 1951. godine između šest država (Belgije, Francuske, Njemačke, Italije, Luksemburga i Holandije) u vidu Evropske zajednice za ugalj i čelik.

Pojam Evropska unija prvi put je uveden Ugovorom o EU koji je, kao nova etapa u procesu intenzivnijeg integrisanja, stupio na snagu 1993.

Tim Ugovorom su postavljeni ciljevi ekonomske i monetarne unije, jedinstvene valute, zajedničke spoljne i bezbjednosne politike...