Ko crta linije moći na novoj geopolitičkoj šahovskoj tabli

Na Bliskom istoku i u istočnom Mediteranu više se ne gradi bezbjednost oko jednog velikog pokrovitelja. Regionalne sile nastoje da istovremeno imaju više partnera, vojnih opcija i strateških izlaza. Upravo zato dva događaja koja su na prvi pogled odvojena – jačanje vojne saradnje Izraela, Grčke i Kipra i novi odbrambeni sporazum Turske, Saudijske Arabije i Pakistana – treba posmatrati kao dijelove istog procesa.

Ali ta dva trougla nisu iste prirode. Izrael, Grčka i Kipar grade bezbjednosnu mrežu usredsređenu na istočni Mediteran i u velikoj mjeri oblikovanu turskim faktorom. Turska, Saudijska Arabija i Pakistan, s druge strane, povezuju prostor od Anadolije preko Persijskog zaliva do južne Azije. Jedan trougao jača položaj u strateškom basenu, drugi proširuje bezbjednosnu saradnju preko više regiona.

Izrael, Grčka i Kipar dogovorili su krajem 2025. plan vojne saradnje za 2026, koji obuhvata zajedničke aktivnosti, obuku, sastanke vojnih štabova i strateške konsultacije. Nije riječ o klasičnom vojnom savezu sa automatskom obavezom stupanja u rat, ali tri države institucionalizuju bezbjednosnu saradnju u istočnom Mediteranu. Samo nekoliko mjeseci kasnije, 7. avgusta, Turska, Saudijska Arabija i Pakistan potpisali su u Meki odbrambeni sporazum prema kojem se oružani napad na jednu od tri države tretira kao napad na sve. Turski ministar spoljnih poslova Hakan Fidan ocijenio je da je mehanizam suštinski sličan principu kolektivne odbrane iz člana 5 NATO-a. Značaj ovih sporazuma, međutim, nije samo u onome što piše u njima. Važnije je šta otkrivaju o regionu u kojem države sve manje vjeruju da će jedna sila moći ili željeti da garantuje njihovu bezbjednost u svakoj budućoj krizi.

Važna lekcija

Rat u Gazi bio je jedna od ključnih tačaka preloma. Iz njega je izrastao širi regionalni sukob koji je zahvatio Liban, Siriju, Irak, Jemen i Crveno more, dok su direktni sukobi Izraela i Irana pokazali koliko brzo lokalna kriza može prerasti u regionalni rat. Za arapske monarhije Zaliva to je bila važna lekcija. Moderna vojska, skupo američko naoružanje i savezništvo sa Vašingtonom ne znače da je kritična infrastruktura automatski zaštićena od raketa, dronova i drugih asimetričnih napada.

Još važnija lekcija stigla je sa mora. Napadi na pomorski saobraćaj pokazali su da regionalna bezbjednost više nije odvojena od globalne ekonomije. Ugrožavanje Crvenog mora, Bab el Mandeba ili Ormuskog moreuza ne proizvodi posljedice samo u Rijadu ili Teheranu, već i u Evropi i Aziji. Tako su istočni Mediteran, Bliski istok i južna Azija počeli da se posmatraju kao povezani strateški prostor. U isto vrijeme raste neizvjesnost u pogledu obima i trajanja američkih bezbjednosnih garancija.

To ne znači da su SAD napustile region. Promijenila se, međutim, računica regionalnih sila. One sve manje žele da njihova bezbjednost zavisi od pretpostavke da će SAD u svakoj budućoj krizi priskočiti u pomoć.

Rijad i politika

U središtu te promjene nalazi se Saudijska Arabija. Rijad nije okrenuo leđa Vašingtonu, niti ima interes da to učini. Američka vojna tehnologija, obavještajne sposobnosti i politička težina i dalje su važan dio saudijske bezbjednosti. Promijenila se, međutim, strategija. Rijad više ne želi da jedan odnos bude temelj cijele bezbjednosne politike. Produbljuje odnose sa Kinom, zadržava bliske veze sa SAD, jača vojnu saradnju sa Turskom i oslanja se na dugogodišnje partnerstvo sa Pakistanom. Saudijska Arabija želi američku vojnu moć, kinesku ekonomsku snagu, turskog regionalnog vojnog partnera i pakistansku vojnu težinu – bez potrebe da se opredijeli samo za jedan centar moći.

Tu se pojavljuje i važan paradoks. Rijad istovremeno jača vojne veze sa Turskom i Pakistanom, dok moguća normalizacija odnosa sa Izraelom ostaje jedno od ključnih pitanja bliskoistočne diplomatije. Saudijska Arabija nije zatvorila vrata Izraelu, ali normalizaciju povezuje sa palestinskom državnošću i širim rješenjem palestinskog pitanja. Zato saudijska politika nije izbor između Izraela i Turske, SAD i Kine ili Irana i arapskog svijeta. Rijad nastoji da bude akter koji sarađuje sa svima, ali strateški ne zavisi u potpunosti ni od koga.

Turska i dvije mreže

Ako postoji država koja povezuje dvije nove bezbjednosne mreže, onda je to Turska. Ona je članica NATO-a, ali istovremeno gradi sopstvenu regionalnu mrežu. Sarađuje sa Pakistanom i Saudijskom Arabijom, dok je u dugogodišnjem sporu sa Grčkom i Kiprom i sve kritičnija prema Izraelu. Zato je nemoguće razumjeti izraelsko-grčko-kiparsku saradnju bez turskog faktora. Jačanje te saradnje Ankara može posmatrati kao potencijalno jačanje sistema odvraćanja na svom južnom i zapadnom strateškom obodu, čak i kada taj sistem nije formalno usmjeren protiv nje.

Grčka razvija sve dublje vojne odnose sa Izraelom, dok Kipar zbog svog položaja ima poseban značaj u istočnom Mediteranu. Na drugoj strani, Ankara sada ima sopstveni trougao sa Saudijskom Arabijom i Pakistanom. Tu, međutim, počinje najvažnija razlika u odnosu na klasične blokove. Turska i Saudijska Arabija imaju interes da očuvaju ekonomske i diplomatske odnose, Turska ostaje članica NATO-a, a Rijad ne napušta partnerstvo sa Vašingtonom. Zato novi sporazum nije dokaz da se region podijelio na dvije strane. On je prije pokazatelj da Turska želi da sopstvenu bezbjednost ne zasniva samo na NATO-u, dok Saudijska Arabija želi da svoju ne zasniva samo na SAD.

Iran i ravnoteža

U toj jednačini Iran ostaje najvažnija samostalna varijabla. Teheran Saudijsku Arabiju vidi kao regionalnog konkurenta, Izrael kao direktnog protivnika, a Tursku kao susjeda, ekonomskog partnera i rivala za uticaj. Dvije zemlje se takmiče u Siriji, Iraku i na Kavkazu, ali sarađuju u trgovini, energetici i diplomatiji. Zato Ankara ne želi da njen novi mehanizam sa Rijadom i Islamabadom automatski postane anti-iranski blok. Za Teheran je važno šta će se dogoditi sa njegovom dosadašnjom regionalnom mrežom. Godinama je gradio uticaj preko partnera i oružanih grupa u Iraku, Libanu, Siriji i Jemenu. Ako ta mreža oslabi, Iranu ostaje manje prostora za projekciju moći van sopstvenih granica. Novi aranžmani zato mogu podstaći Iran da se još više osloni na sopstvene raketne i dronske kapacitete, diplomatiju i odnose sa Kinom i Rusijom. Ali ni tu nema klasičnog bloka. Kina i Rusija mogu biti važni partneri Irana, ali nijedna nije preuzela obavezu da uđe u direktan rat zbog Teherana. U tome se vidi jedna od suštinskih karakteristika novog poretka: države mogu biti partneri u jednom pitanju, a rivali u drugom.

Geografija i bezbjednost

Tek kada se u sliku uključe energenti i trgovina, postaje jasno zašto geografija ovih partnerstava ima toliki značaj. Istočni Mediteran, Crveno more, Persijski zaliv i Indijski okean dio su jednog od najvažnijih sistema energetskih i trgovačkih koridora na svijetu. Od Ormuskog moreuza, preko Adenskog zaliva, Bab el Mandeba, Crvenog mora i Sueckog kanala, pa do istočnog Mediterana, proteže se strateški luk kojim se povezuju proizvođači energenata sa evropskim i azijskim tržištima.

Zato pitanje ko obezbjeđuje te pravce više nije samo pitanje vojne bezbjednosti. Ono je i pitanje cijene nafte i gasa, sigurnosti snabdijevanja, troškova transporta i stabilnosti globalnih lanaca snabdijevanja. Saudijska Arabija zato ne štiti samo svoju teritoriju, već i sposobnost da izvozi energente. Turska, kontrolom Bosfora i Dardanela, drži jednu od ključnih veza Crnog mora sa Mediteranom i Evropom. Grčka i Kipar nalaze se na drugom kraju tog šireg sistema, u prostoru koji dobija sve veći značaj za energetske i transportne veze.

To ne znači da su vojni sporazumi napravljeni zbog gasa. Energetski interesi sami po sebi ne objašnjavaju novu bezbjednosnu arhitekturu, ali bez njih nije moguće razumjeti zašto kontrola ovih prostora ima značaj koji prevazilazi njihove nacionalne granice. Posebno je važno Crveno more. Ono je karika koja spaja Mediteran sa Indijskim okeanom. Svaki veći poremećaj može produžiti transportne rute, povećati troškove osiguranja i transporta i posredno uticati na cijene energije i robe. Vojna stabilnost zato sve više postaje preduslov ekonomske stabilnosti.

Kina, Indija i koridori

Kina ne mora biti član ovih vojnih aranžmana da bi imala interes u njihovom razvoju. Njoj je prije svega potrebna stabilnost koridora kojima energenti i roba iz Zaliva stižu prema Aziji. Peking zato nastoji da poveća ekonomski i diplomatski uticaj, ali bez preuzimanja kompletne uloge američkog bezbjednosnog garanta.

Indija je u još složenijem položaju. Sa Saudijskom Arabijom i UAE ima snažne ekonomske odnose, ali je Pakistan njen neposredni geopolitički konkurent, dok je Kina njen glavni strateški rival. Zato sporazum potpisan u Meki ima posljedice koje daleko prevazilaze Bliski istok.

Pakistan izlazi na Arapsko more, Saudijska Arabija na Crveno more i Persijski zaliv, a Turska povezuje Crno more, Mediteran, Evropu i Bliski istok. Riječ je i o položaju uz koridore kojima se kreću energija, roba, kapital i strateški uticaj. Bilo bi, međutim, pogrešno Bliski istok predstaviti kao jednostavnu podjelu na "izraelski" i "tursko-saudijsko-pakistanski" blok.

Postoji čitav niz država koje nastoje da sačuvaju prostor između različitih centara moći. Ujedinjeni Arapski Emirati najbolji su primjer. Abu Dabi ima snažno partnerstvo sa SAD, duboke ekonomske odnose sa Kinom, razvija odnose sa Indijom, bliske veze sa Saudijskom Arabijom i odnose sa Izraelom. Sličnu, ali specifičnu ulogu ima Egipat. On kontroliše Suecki kanal, ima jednu od najjačih armija arapskog svijeta i nalazi se na spoju Mediterana, Crvenog mora i Bliskog istoka. Zato se uticaj više ne gradi samo kroz vojne saveze, već i kroz luke, energetske projekte, transportne koridore, investicije i diplomatska partnerstva.

Evropa i Amerika

Ova promjena direktno se tiče i Evrope. Grčka više nije samo južna članica EU i NATO-a. Njen geografski položaj omogućava joj da bude vojna platforma, energetska kapija i važna transportna tačka. Kipar je sve značajniji za istočni Mediteran, dok Turska kontroliše Bosfor i Dardanele i predstavlja jednu od glavnih veza Evrope sa Crnim morem i Bliskim istokom.

Za Evropsku uniju to otvara pitanje šire od odnosa sa Turskom ili Izraelom – pitanje strateške autonomije. Ako Evropa želi da bude manje zavisna od jednog snabdjevača energijom, jednog transportnog pravca ili jedne velike sile, moraće da ima veći uticaj na prostor kroz koji prolaze novi energetski i trgovački koridori.

Istočni Mediteran zato sve više postaje dio evropske bezbjednosne politike, a ne samo daleka bliskoistočna tema. Iz svega toga, međutim, ne treba zaključiti da su SAD izgubile Bliski istok. Amerika i dalje ima najmoćniju vojnu infrastrukturu i najveći kapacitet projekcije sile u regionu. Promjena je u nečem drugom: regionalne sile sve manje žele da pretpostave da će Vašington u svakoj budućoj krizi preuzeti isti stepen rizika kao one same.

Američki interesi su globalni, a Vašington istovremeno mora voditi računa o Evropi, Rusiji, Kini, Indo-Pacifiku i Bliskom istoku. Zato Turska želi da bude više od NATO saveznika, Saudijska Arabija više od američkog bezbjednosnog partnera, Izrael želi veću stratešku dubinu, Grčka nastoji da geografski položaj pretvori u stratešku prednost, a UAE da ostanu most između različitih centara moći.

Logika novog svijeta

Zbog svega toga bilo bi pogrešno govoriti o stvaranju dva nova čvrsta bloka. Turska ne želi raskid sa NATO-om. Saudijska Arabija ne želi raskid sa SAD. Pakistan ne želi da postane produžena ruka bilo koje bliskoistočne sile, dok ni Egipat ni UAE nemaju interes da budu uvučeni u konfrontaciju koja bi im ograničila diplomatski manevar.

Ono što nastaje mnogo je složenije – sistem preklapajućih partnerstava. Država može biti američki saveznik i kineski ekonomski partner. Može sarađivati sa Izraelom, a istovremeno imati dobre odnose sa arapskim državama. Može biti članica NATO-a i istovremeno graditi sopstveni regionalni bezbjednosni mehanizam. To je logika multipolarnog svijeta: ne nužno svijeta bez saveza, već svijeta u kojem su savezi manje čisti, a interesi promjenjiviji.

Takav sistem može povećati stabilnost. Ako potencijalni agresor zna da napad na jednu državu može aktivirati više partnera, cijena sukoba raste. Ali isti sistem nosi i rizik šire eskalacije. Što je više bezbjednosnih veza, veća je mogućnost da jedan lokalni incident pokrene lanac reakcija. Najopasnija je situacija u kojoj jedna strana svoje odbrambeno jačanje vidi kao pripremu druge za napad. Tada nastaje klasična bezbjednosna dilema: jedna država se naoružava jer se osjeća ugroženo, druga to tumači kao dokaz sopstvene ugroženosti i odgovara novim naoružavanjem. Tako savezi stvoreni da spriječe rat ponekad mogu postati dio mehanizma koji povećava rizik od njega.

Nema tajnog plana

Zato iza novih sporazuma ne stoji jedan tajni plan koji povezuje Izrael, Grčku, Kipar, Tursku, Saudijsku Arabiju i Pakistan. Postoje različiti interesi koji se u pojedinim tačkama preklapaju. Izrael traži veću stratešku dubinu. Grčka želi da ojača položaj u odnosu na Tursku i postane važna energetska i transportna tačka Evrope. Turska želi veću stratešku autonomiju. Saudijska Arabija želi bezbjednost za svoj razvojni projekat bez zavisnosti od jednog garanta. Pakistan želi da svoju vojnu težinu pretvori u strateški kapital. Iran pokušava da očuva regionalni uticaj, Kina traži sigurne trgovačke i energetske koridore, dok SAD nastoje da zadrže vodeću poziciju uz veći stepen odgovornosti regionalnih partnera. Zato se ne stvara jedan novi poredak, već nova ravnoteža u kojoj se vojna moć, energija, trgovina i kontrola koridora sve više prepliću.

Od istočnog Mediterana preko Sueca i Crvenog mora do Persijskog zaliva i Indijskog okeana više se ne gradi jedan savez protiv drugog. Države grade sopstvene mreže kako bi imale više partnera, više opcija i manje zavisnosti od bilo kog jednog centra moći. I upravo je to suština promjene. Novi poredak ne nastaje rušenjem starih saveza, već njihovim preklapanjem. Vojna moć više nije odvojena od energije, trgovine i kontrole strateških koridora. Ona postaje dio iste geopolitičke računice.

Od saveza do oružja

Nova bezbjednosna partnerstva sve manje se zadržavaju na političkim deklaracijama. Grčka je u julu odobrila kupovinu izraelskog višeslojnog sistema protivvazdušne odbrane vrijednog do 3,5 milijardi evra, dok Atina i Tel Aviv razvijaju saradnju u protivdronskoj odbrani i sajber-bezbjednosti. Sličan proces sada počinje i na drugoj strani. Sporazum Turske, Saudijske Arabije i Pakistana predviđa zajedničke vojne vježbe na kopnu, moru, u vazduhu i sajber-prostoru, kao i saradnju u oblasti bespilotnih sistema, elektronskog ratovanja, vještačke inteligencije i zajedničke proizvodnje naoružanja.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.