Kakva je budućnost Evropske unije

Evropska unija danas prolazi kroz jednu od najsloženijih faza od svog nastanka. Rat u Ukrajini, migrantski pritisci, energetska kriza, usporavanje privrednog rasta, rastuća konkurencija Kine i SAD, kao i sve izraženije političke podjele unutar samih država članica, otvorili su pitanje budućeg pravca razvoja evropskog projekta.

Dok jedni smatraju da odgovor leži u još snažnijoj integraciji i prenosu većeg broja nadležnosti na zajedničke institucije, drugi upozoravaju da Evropska unija sve više odstupa od svoje prvobitne zamisli i ulazi u fazu centralizacije koja bi mogla proizvesti ozbiljne političke i društvene posljedice.

Od mira do integracije

Šta je uopšte bila prvobitna ideja evropskih integracija? Kada su nakon Drugog svjetskog rata pokrenuti prvi oblici evropske saradnje, cilj nije bio stvaranje jedinstvene evropske države. Osnivači evropskog projekta željeli su prije svega osigurati trajni mir između evropskih naroda i stvoriti uslove za ekonomsku saradnju koja bi rat učinila nezamislivim. Evropske zajednice nastale su kao savez država koje dobrovoljno sarađuju u oblastima od zajedničkog interesa, zadržavajući pri tome vlastite političke sisteme, identitete i suverenitet.

Tokom narednih decenija proces integracija se postepeno produbljivao. Jedinstveno tržište, zajednička valuta, proširenja na istok Evrope i jačanje zajedničkih institucija doveli su do toga da Evropska unija danas predstavlja jedinstvenu političko-ekonomsku konstrukciju bez presedana u modernoj istoriji. Upravo zbog toga mnogi kritičari današnjeg razvoja Evropske unije tvrde da se evropski projekat postepeno udaljava od svojih korijena. Prema njihovom mišljenju, ideja zajedničkog tržišta i ekonomske saradnje tokom decenija je transformisana u mnogo ambiciozniji politički projekat, čiji krajnji cilj sve više podsjeća na stvaranje svojevrsne evropske federacije.

Brisel i nadležnosti

Jedna od najčešćih kritika odnosi se na kontinuirano širenje nadležnosti evropskih institucija. Oblasti koje su nekada bile gotovo isključiva odgovornost nacionalnih vlada danas se u značajnoj mjeri uređuju kroz evropske regulative i odluke zajedničkih institucija.

Migraciona politika, energetska tranzicija, klimatske mjere, fiskalna pravila, industrijska politika, bezbjednost hrane, digitalni sektor i brojna druga pitanja sve više dolaze pod uticaj evropskog zakonodavstva.

Za zagovornike integracija to predstavlja logičan odgovor na izazove globalizovanog svijeta i rastuće geopolitičke konkurencije. Međutim, protivnici toga smatraju da se iza procesa integracije krije postepena koncentracija političke moći u Briselu, pri čemu nacionalni parlamenti i vlade gube dio svoje stvarne mogućnosti odlučivanja. U mnogim državama članicama raste percepcija da se odluke koje direktno utiču na svakodnevni život građana donose u institucijama koje su udaljene od birača i koje često ne osjećaju neposrednu političku odgovornost prema nacionalnim javnostima.

Demokratski deficit

Pojam demokratskog deficita prati Evropsku uniju već decenijama. Njegova suština ogleda se u tvrdnji da proces donošenja odluka na evropskom nivou postaje sve složeniji i sve udaljeniji od građana. Kritičari smatraju da evropske institucije raspolažu velikim političkim uticajem, dok istovremeno ne posjeduju isti stepen demokratske odgovornosti kakav postoji na nacionalnom nivou. Ovo pitanje posebno dolazi do izražaja u kriznim situacijama, kada se odluke donose brzo i kada se od država članica očekuje usklađeno djelovanje. Dok pristalice integracije smatraju da je takav pristup neophodan za funkcionisanje zajednice od gotovo pola milijarde stanovnika, skeptici upozoravaju da upravo u tim trenucima postaje vidljivo koliko je moć koncentrisana u rukama relativno malog broja institucija i političkih aktera.

Meka superdržava

Među najglasnijim kritičarima takvog razvoja Evropske unije nalazi se njemački industrijalac i dugogodišnji javni intelektualac Hans-Olaf Henkel. Kao bivši predsjednik Saveza njemačke industrije i jedan od uticajnih glasova u ekonomskim krugovima, Henkel je više puta upozoravao da se evropski projekat postepeno udaljava od svoje izvorne ideje zajednice suverenih država. Prema njegovoj ocjeni, proces integracije nakon svake veće krize dobija novi zamah u pravcu prenosa nadležnosti sa nacionalnog na evropski nivo, bez jasnog mehanizma povratne kontrole ili demokratske provjere.

Henkel posebno kritikuje činjenicu da se ključne odluke sve češće donose u uskom krugu institucija u Briselu, dok nacionalni parlamenti formalno ratifikuju već usaglašene politike. On tvrdi da takav model postepeno dovodi do slabljenja političke odgovornosti, jer građani sve teže mogu da identifikuju ko je stvarno odgovoran za konkretne odluke. U tom kontekstu on koristi pojam - meke superdržave, u kojoj ne postoji formalno ukidanje suvereniteta, ali se njegova suština postepeno prazni kroz institucionalnu praksu. Prema Henkelu, najveći problem nije samo u obimu integracije, već u njenoj dinamici, u stalnom kretanju ka višem nivou centralizacije bez jasno definisane granice. On upozorava da takav trend može dovesti do sve većeg jaza između političke elite i građana, što otvara prostor za rast evroskepticizma i jačanje pokreta koji dovode u pitanje sam temelj evropskog projekta.

Pomak udesno

Unutar pojedinih država članica Evropske unije posljednjih godina primjetan je jasan politički pomak ka desnici i suverenističkim opcijama, kao reakcija na ekonomsku nesigurnost, migracione pritiske i osjećaj udaljenosti Brisela od svakodnevnih problema građana.

U Francuskoj Nacionalno okupljanje Marin le Pen godinama bilježi kontinuiran rast i sve je bliže poziciji centralne vlasti, dok je u Njemačkoj Alternativa za Njemačku (AfD) od protestnog pokreta postala jedan od ključnih političkih faktora. U Italiji je partija Braća Italije Đorđe Meloni od marginalne opozicije došla do pozicije vladajuće stranke, čime je suverenistički diskurs postao dio zvanične politike jedne od osnivačkih članica EU. Sličan trend bilježi se i u Holandiji i Austriji, gdje desničarske i antiimigracione stranke sve češće ulaze u vlast ili postaju ključni faktor u formiranju koalicija.

Zajednički imenilac tih kretanja jeste nezadovoljstvo građana načinom na koji se donose odluke u Briselu, uz kritike koje se odnose na migracionu politiku, ekonomske regulative i sve izraženiji osjećaj da se evropska birokratija udaljila od svakodnevnih problema običnih ljudi.

Više brzina

Jedna od ideja koja posljednjih godina izaziva najviše polemika jeste koncept takozvane Evrope više brzina. Suština tog modela jeste da sve države članice ne učestvuju u svim integracionim procesima pod jednakim uslovima. Dio zemalja mogao bi formirati dublje integrisano jezgro sa većim stepenom političke, ekonomske i bezbjednosne saradnje, dok bi ostale članice ostale u širem krugu sa manjim uticajem na ključne odluke. Pristalice smatraju da bi takav model omogućio efikasnije donošenje odluka i spriječio blokade koje često nastaju zbog potrebe za postizanjem konsenzusa među velikim brojem država. Protivnici, međutim, upozoravaju da bi to moglo dovesti do stvaranja Evropske unije prvog i drugog reda.

Nova pravila igre

Posebnu pažnju izazivaju rasprave koje se vode u kontekstu budućeg proširenja Evropske unije. Kako se sve češće govori o prijemu novih država sa zapadnog Balkana, ali i Ukrajine i Moldavije, pojavljuju se prijedlozi o reformi načina odlučivanja unutar Unije.

Među idejama koje se povremeno razmatraju nalaze se i modeli prema kojima nove članice ne bi odmah dobile identična prava kakva imaju postojeće države članice, posebno kada je riječ o pitanjima koja danas zahtijevaju jednoglasnost. Iako takvi prijedlozi nisu zvanično usvojeni, sama činjenica da se o njima raspravlja izaziva zabrinutost u državama kandidatima.

Upozorenja Dragija

Posebnu pažnju u evropskim krugovima izazvao je izvještaj bivšeg predsjednika Evropske centralne banke i nekadašnjeg italijanskog premijera Marija Dragija, koji je upozorio da Evropska unija rizikuje postepeno ekonomsko zaostajanje u odnosu na SAD i Kinu. Dragi smatra da je Evropa ušla u period u kojem se više ne može oslanjati na modele razvoja koji su decenijama obezbjeđivali privredni rast. Prema njegovom mišljenju, evropske kompanije suočavaju se sa slabijom produktivnošću, nižim nivoom investicija i sve većom tehnološkom konkurencijom.

On upozorava da bi bez snažnijih investicija, razvoja inovacija i bolje koordinacije ekonomskih politika Evropska unija mogla postepeno gubiti konkurentnost i globalni značaj. Istovremeno, Dragi smatra da su upravo dublje integracije i veća koordinacija među državama članicama neophodni kako bi Evropa mogla odgovoriti na sve izraženiju konkurenciju velikih svjetskih sila. Njegova upozorenja dodatno su pojačala raspravu o tome da li je EU potrebno više zajedničkog djelovanja ili, kako tvrde kritičari, veće oslanjanje na nacionalne države.

Kriza vizije

Kritike današnjeg razvoja Evropske unije nisu nova pojava. Američki ekonomista Džefri Saks posljednjih godina više puta je upozoravao da se Evropska unija suočava sa krizom strateške vizije. Saks smatra da Evropa mora očuvati političku autonomiju i izbjeći situaciju u kojoj ključne odluke zavise od spoljašnjih centara moći. Istovremeno upozorava da rast unutrašnjih političkih podjela i pad povjerenja građana predstavljaju ozbiljan dugoročni izazov za stabilnost evropskog projekta.

Istorijske paralele

U posljednje vrijeme kritičari sve češće pominju i sudbinu koju je doživjela Jugoslavija Poređenje se uglavnom odnosi na širi politički princip. Istorija pokazuje da složene političke zajednice koje okupljaju različite narode, ekonomije i interese moraju održavati ravnotežu između zajedničkih institucija i autonomije svojih članova. Kada dio članova počne osjećati da nema dovoljno uticaja na donošenje odluka ili da politički centar postaje dominantan, jačaju centrifugalne tendencije koje mogu ugroziti stabilnost zajednice.

Sukob dva koncepta

Sve navedeno ukazuje da se EU danas ne nalazi samo pred ekonomskim ili institucionalnim izazovima, već pred dubokim političkim rascjepom koji sve više poprima karakter ideološkog sukoba. S jedne strane nalaze se zagovornici dublje integracije, globalističkog pristupa i jačeg Brisela kao centra odlučivanja, dok sa druge strane jačaju suverenističke snage koje insistiraju na povratku moći nacionalnim državama. U tom smislu, ova zajednica sve više liči na prostor u kojem se odvija tih, ali sistemski dubok sukob dva koncepta budućnosti, globalističkog i suverenističkog. I upravo u tom kontekstu Brisel sve više ostaje posljednje veliko uporište jednog globalističkog modela koji ne želi da se odrekne akumulirane političke i institucionalne moći, dok se istovremeno pod pritiskom unutrašnjih kriza i spoljnih izazova sve teže održava ravnoteža unutar same Evropske unije.

Između SAD i Kine

Prema procjenama Međunarodnog monetarnog fonda i Svjetske banke, Evropska unija danas učestvuje sa 14 do 15 odsto u ukupnom svjetskom BDP-u mjerenom po nominalnoj vrijednosti, dok u slučaju SAD i Kine to iznosi oko 25 odsto, odnosno 18. Kada je riječ o produktivnosti, mjerenoj BDP-om po satu rada, SAD su u prosjeku od 20 do 30 odsto produktivnije od većine zemalja evrozone, dok rast evropske ekonomije u posljednjoj deceniji u prosjeku zaostaje za američkom za oko jedan procentni poen godišnje. Ovi pokazatelji se često navode kao argument da Evropa gubi relativnu ekonomsku težinu u globalnim okvirima, ali i konkurentnost.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.