Kako je ustaški genocid nad Srbima (ne)svjesno ignorisan u kinematografiji nekadašnje države: Da, “Dara” jeste prvi film o Jasenovcu

Prostor koji danas zovemo regionom, a koji je prije tridesetak godina bio u sastavu bivše SFRJ ne pamti da je jedno filmsko ostvarenje izazvalo toliko reagovanja i komentara kao “Dara iz Jasenovca” režisera Predraga Gage Antonijevića i scenaristkinje Nataše Drakulić. Najinteresantnije u cijeloj priči je da su svi komentari i reagovanja uslijedili prije nego što je film uopšte i prikazan ili ga je vidjela tek jedna mala grupa ljudi koja se o tom djelu uopšte ne oglašava.

U Beogradu, Zagrebu, Sarajevu, Banjaluci, a zatim i u svjetskim metropolama stav o filmu iznose predstavnici svih slojeva društva, a priča je otišla toliko široko da je “Dara” na neki način postala kolateralna šteta međunacionalnih sporenja tako svojstvenih ovom prostoru proteklih nekoliko decenija. Preciznije, ono što je počelo kao rasprava o umjetnosti, završilo je kao žestoka polemika o istoriji, zločinima, karakteru svih naših ratova, a kada je kampanja omalovažavanja svega što je istorija zabilježila da se dogodilo u Jasenovcu poprimila zabrinjavajuće razmjere, autori filma su se, potpuno neuobičajeno, odlučili da ga, prije bioskopa, emituju na televiziji.

Samo večeras (subota, 20 časova, RTRS i RTS) region će konačno imati priliku da vidi priču o maloj Dari i njenoj zloj sudbini u zloglasnom logoru.

“Aduti”

Do sada smo se mogli baviti samo najavama i trejlerima i u većini njih dominirala je jedna stavka - ovo je prvi srpski i uopšte film koji tretira ustaške zločine i genocid nad Srbima, Jevrejima i Romima u Nezavisnoj državi Hrvatskoj (NDH). I upravo insistiranje na takvoj najavi motivisalo je više istoričara da proteklih sedmica reaguju i utvrde kako kreatori najave o prvom filmu o Jasenovcu nisu u pravu. Pokušali su kroz pojedine medije i autorske tekstove da “razbiju famu” da se u bivšoj državi o Jasenovcu nije uopšte smjelo govoriti, a kamoli snimati filmove. Šta im je tačno zasmetalo u takvom narativu nisu detaljno obrazložili, ali su neki od njih, poput profesorke Nevene Daković sa beogradskog FDU ponudili dokaze da su se i u Titovo vrijeme filmadžije i te kako bavile Jasenovcem i zločinima u tom logoru. Sličnog pristupa latila se i naučna saradnica u Institutu za noviju istoriju Srbije Sanja Petrović Teodosijević. U poslu dokazivanja, uz pominjanje pojedinih dokumentarnih filmova koji čak i nose Jasenovac u nazivu obje su ukazale na dva igrana filma iz šezdesetih godina - “Deveti krug” iz 1960. i “Crne ptice” iz 1967.

Ako su ova dva filma najjači aduti ove kategorije istoričara koji dokazuju da niko nije zabranjivao snimanje filmova o Jasenovcu u bivšoj državi onda su im argumenti više nego tanki. Svaki zainteresovani gledalaca ima priliku da oba filma pronađe na internetu i uvjeri se da njihova tema ne samo da nije Jasenovac, nego da se taj logor uopšte ne pominje.

Konkretno, film “Crne ptice” režisera Eduarda Galića sa Fabijanom Šovagovićem, Radom Šerbedžijom, Vanjom Drahom i ostalim velikim imenima jugoslovenskog glumišta skrojen je tako da gledalac pojma nema u kojem logoru se radnja događa, ko su žrtve, odakle su, koje su nacionalnosti. Ništa. Jedino je jasno da su zločinci ustaše.

Iako pomenuti istoričari tvrde da je to film o Jasenovcu, taj naziv se u filmu ne čuje nijednom. Takođe, ne čuje se ni da li su zatvorenici u logoru Srbi, Hrvati, Jevreji, muslimani, komunisti ili antifašisti. I to je toliko brižno nenaglašeno da je prilično nevjerovatno da ovaj film bilo ko poteže kao argument.

Slična stvar je i sa “Devetim krugom” Franca Štiglica, koji je pobrao brojne nagrade u Puli, bio čak i kandidat za “Oskara” sa neengleskog govornog područja, ali to takođe nije film koji govori o Jasenovcu i genocidu nad Srbima, nego je radnja smještena u okupirani Zagreb i donosi priču o gradskoj porodici koja štiti mladu Jevrejku koju ustaše na kraju pronalaze i deportuju u koncentracioni logor.

Sijaset sličnih filmova koji su producirani u bivšoj državi imali su jedan, najvažniji, zajednički predznak. Ako su uopšte pominjane, žrtve se nisu dijelile po nacionalnosti.

Stoga je “Dara iz Jasenovca”, blago rečeno, ipak ozbiljniji iskorak u našoj kinematografiji, kada je u pitanju odnos prema Jasenovcu.

Filmski i muzički kritičar i profesor na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu, Aleksandar S. Janković kaže da je cenzura u Jugoslaviji bila prilično trapava.

-  Kao što je poznato sama Udba je osmislila naziv “Crni talas” za tad nesistematizovanu grupu pisaca i filmskih reditelja koji su od kraja pedesetih počeli da stvaraju naturalističku umetnost utemeljenu u svakodnevici i u realističnijem pogledu na NOB. Kod nas su bila možda dva zaista bunkerisana filma, ali ostali su imali po jednu ili više projekcija, kao što je nesrećni “Sveti pesak” Mike Antića. Sistem je poštovao sopstvene disidente, jer je hteo da se prikaže javnosti manje represivnim nego u ostalim zemljama iza gvozdene zavese, što ne znači da su kod nas cvetale tikve. Zato je “Crni talas” toliko specifična pojava i kod nas, a i u svetu - kaže Janković za “Glas Srpske”.

Objašnjava da Jasenovac nije bio tabu tema, kako to danas možda izgleda, ali da je tada postojala namjera analize, neke stvari bi bile drugačije.

- Da je odmah posle rata postojala jaka želja da se izvrši globalna analiza svega što se dešavalo tokom građanskog rata 1941-45, kao recimo sa holokaustom, pitanje je da li bi ta Jugoslavija opstala. Ovako, zastrašenom i izmučenom narodu je plasirana ublažena slika, s tim da je prvo veliko istraživanje počelo sredinom šezdesetih i kada je okviran broj žrtava počeo da izlazi na vidjelo zbog jasne metodologije istraživanja logora, ovaj projekat je napušten. Jasenovac u SFRJ nije bila zanoktica sistema već metastaza, koja je implodirala tačno četrdeset godina kasnije - smatra Janković i dodaje, osvrćući se na nedavno pominjanje filmova “Crne ptice” i “Deveti krug” u kontekstu priče o Jasenovcu, da je, na kraju krajeva, taj film svako mogao da pronađe na “Jutjubu” i pogleda, kao i druge filmove, poput ostvarenja Lordana Zafranovića koji mnogo ozbiljnije prilazi temi ustaških zločina.

Janković kaže da film, kao umjetnost, nije istina, nego, prosto izigravanje istine.

- Vajldovski rečeno, laž koja govori istinu, dodao bih, da ne bi propali od istine. Štaviše, ni dokumentarni film nije istina, već samo jedan pogled na istu. Nažalost, ljudi to (sve više) ne shvataju i ako dodate ostrašćenost aktuelne tematike i tragičnu kompetetivnost naroda iz regiona “ko je više patio i ko je koga više ubijao”, jasno je da ovaj film “aterira na golu ledinu”, gde istinski dometi istog postaju trećerazredni - dodaje Janković.

On, pominjući film “Dara iz Jasenovca” govori da je sama kampanja koja je zastupljena u vezi sa ovim filmom, sabotirala njegove domete.

- Izvrtanje činjenica je posao za istoričare, a radnje filmova su nešto drugo. Na kraju, pre koji dan je izašla poprilično afirmativna kritika istoričara Rorija Jeomansa, eksperta za NDH, koji je i pored panegirika filmu konstatovao da  zloglasne časne sestre nisu bile u  Jasenovcu nego u zloglasnom dečijem logoru “Jastrebarsko”. Ono što želim da kažem je da jedino Bog zna istinu, i jeste istina, a filmovi su tu, ne da predstavljaju “tapiju na istinu” nego da ukažu na ljudske grehe, visove i nigdine ljudske duše, a ne da se cepidlački i cinično bave faktografijom - zaključuje Janković.

Profesor istorije i teorije filma na Akademiji umjetnosti u Banjaluci Zoran Đerić navodi da je poslijeratni period, od 1945. godine do danas bio period kada je  organizovana kinematografija u cijeloj Jugoslaviji i kada je svaka republika dobila svoju filmsku kuću. On navodi da je tada bilo podsticaja za stvaranje filmova.

Istina je da su u početku nametane i teme koje su se bavile borbama i oslobođenjem od fašizma, a potom su na red došli izgradnja zemlje i poslijeratni razvoj sela i gradova.

- To su teme kojima se bavila i ostala, evropska kinematografija, aktuelne i očekivane. Samo se razlikovao pristup, estetski, etički, građa koja je korišćena, od čega je zavisio i žanr filma, njegova namena, a potom i sudbina. Niko ne pobija činjenice da su to bili, prevashodno, tzv. partizanski filmovi, da su pravljeni sa određenom tezom. Da li je u pitanju bila i cenzura, možda pojedinih osetljivih tema, ali su se one provlačile, pre svega u dokumentarnim filmovima, a ponekad su bile i deo celovečernjeg, igranog filma - kaže Đerić.

“Opraštanje”

On je objasnio da je prvi film sa temom Jasenovca, koji se tako zove, snimljen 1945. godine.

-  Prvi film sa temom Jasenovca, upravo se tako i zove, snimljen je 1945. godine. To je 16-minutni dokumentarni, crno-beli film, u režiji Gustava Gavrika i Koste Hlavatija. Prvo, potresno svedočanstvo o genocidu nad Srbima, Jevrejima i Romima. Sledeći dokumentarni film o ovoj temi snimio je Lordan Zafranović 1983. godine, “Pepeo i krv Jasenovca”. Prvi celovečernji igrani film, snimljen je tek 2019/2020. godine. Reč je o pomenutoj “Dari iz Jasenovca”, u režiji Predraga Antonijevića, a po scenariju Nataše Drakulić. Bilo je nekoliko igranih filmova o logorima smrti, pre svega nemačkim, ali se Jasenovcem nisu bavili, zbog razloga koji su političke prirode. Ušli smo u zajedničku državu sa Hrvatima, muslimanima i drugim pa su “zaboravljene”, izbrisane sve međusobne mržnje i sukobi, dok nam se nisu ponovo vratili devedesetih godina, možda baš zbog tog prividnog “opraštanja” i “zaboravljanja”. Opraštanje je hrišćansko, ali ne sme biti zaboravljanja. Zlo se ne može zaboraviti, zločini se ne mogu izbrisati - objašnjava Đerić za “Glas Srpske”.

Pominjući “Deveti krug” iz 1960. godine i “Crne ptice” iz 1967. godine, Đerić navodi da su to, prije svega ratne drame. Prva je u Zagrebu, smještena u  1941. godinu i u pitanju je ljubavna priča između Hrvata i Jevrejke, koja završava u logoru smrti, a drugi je metaforična slika rata, prepuna biblijskih parabola.

- Tema nacističkih logora se pominjala i u drugim filmovima, ali nigde nije do kraja verno posvedočila o ustaškim logorima, kao u pomenutim dokumentarnim i igranom filmu “Dara iz Jasenovca - dodaje Đerić.

Đerić objašnjava da izvrtanje činjenica postoji, čak i kod onih kojima je to posao, bilo da su to arhivari, istoričari ili hroničari.

-  Kod umetnika je to stvar pristupa i slobode, a ona se, znamo iz iskustva, često zloupotrebljava u različite svrhe - političke, ideološke, pa i umetničke. Dokumentarni filmovi moraju biti zasnovani na istini, baš kao i filmovi koji pretenduju da budu svedočanstvo o jednom vremenu, događaju i ljudima. Film “Dara iz Jasenovca” (gledao sam ga 5. februara, u Novom Sadu, na jednoj zatvorenoj projekciji) upravo je velik, jer je filmsko svedočanstvo, izuzetan spoj umetničkog i faktografskog, emocija i slika koje govore sve - izjavio je Đerić.

Režiser i direktor Filmskog centra Srbije Gordan Matić za “Glas Srpske kratko se osvrnuo na stvaranje filmova u socijalističkoj Jugoslaviji i na samo postojanje cenzure, u svemu, pa i u djelima umjetnosti.

-  Kada nedostaje morala, dolazi cenzura. I obrnuto - rekao je Matić.

Govoreći o tome zašto u tom periodu nisu nastajali filmovi s temom Jasenovca, on je rekao da smatra da je razlog što su postojala neka drugačija ostvarenja, sličnog karaktera.

- Verovatno zato što su nastajali filmovi sa sličnom temom, ali različitom idejom kako tretirati tu temu - dodaje Matić i naglašava da je za stvaranje bilo kakve istorijske drame potrebna vremenska distanca, a da izvrtanje istorijskih činjenica, pa i samih radnji filmova, leži upravo u pomenutom moralu.

Drakulić

Televizija K3 emitovala je prije desetak dana film Vojdraga Berčića o ustaškom pokolju stanovnika banjalučkih sela Drakulić, Šargovac i Motike u zimu 1942. godine. Riječ je o filmu “O ovom pretužnom događaju”, koji produkcijski, glumački, a i rediteljski nikako ne može da se poredi sa spektaklima poput “Sutjeske” ili “Neretve”, filmova u koje je tadašnja država ulagala ogroman novac i koji su služili za jačanje svijesti o partizanskoj borbi protiv Nijemaca, Italijana i u isti koš strpanih domaćih izdajnika. Berčićev film je, prema dostupnim informacijama, emitovan samo jednom, 1981. godine, a onda je netragom nestao.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.