Da li je Berlinski zid ponovo pred rušenjem

Kancelar Fridrih Merc je obećao preokret, a dobio politički zemljotres. Dok Njemačka čeka da reforme donesu rast i olakšanje građanima, inflacija i troškovi energenata ponovo pritiskaju domaćinstva, povjerenje u vladu je nisko, a AfD osvaja sve više glasova. Problem zato više nije samo Mercov rejting. Pred njim se mijenja cijela politička karta Njemačke, a sa njom se otvara i mnogo veće pitanje: da li se nazire kraj političkog modela koji je nakon ujedinjenja počivao na dominaciji zapadnonjemačkog centra.

Kada je u maju prošle godine predstavio program nove vlade, Merc je obećao jaču njemačku privredu, manje birokratije, veća ulaganja i reforme čije bi rezultate građani trebalo da osjete u prvim mjesecima. Cilj je bio da Njemačka ponovo postane konkurentnija i da dugogodišnja ekonomska stagnacija bude prekinuta. Problem je što se ekonomski oporavak još nije pretvorio u politički rezultat.

Oporavak kasni

Najnovija prognoza zvaničnih institucija predviđa rast njemačkog BDP-a od 1,4 odsto u 2026. godini i 1,2 odsto u 2027. godini, uz rast od 0,8 odsto u 2028. godini. To jeste poboljšanje u odnosu na ranije prognoze i potvrda da se njemačka privreda postepeno oporavlja, ali ne i nagli preokret kakav bi Mercovoj vladi odmah donio političku korist. Ove institucije navode da oporavak podržavaju veća državna potrošnja na infrastrukturu, klimu i odbranu, kao i snažniji podsticaji iz inostranstva. Istovremeno, visoke cijene energije i dalje predstavljaju rizik, a potrošnja domaćinstava ostaje prigušena zbog inflacije. Drugim riječima, Njemačka više nije u istoj ekonomskoj poziciji kao tokom perioda produžene stagnacije, ali oporavak nije dovoljno snažan da bi sam po sebi zatvorio politički prostor koji se otvorio oko Mercove vlade.

I tu nastaje jedan od ključnih problema sadašnje Njemačke. Makroekonomski pokazatelji mogu biti bolji, a da građani i dalje nemaju osjećaj da im je bolje.

Podatak o rastu BDP-a ne mijenja račun za struju, cijenu goriva ili troškove stanovanja. Ne rješava neizvjesnost radnika u industriji i ne daje automatski odgovor kompanijama koje pokušavaju da ostanu konkurentne na svjetskom tržištu. Upravo taj jaz između ekonomskog oporavka u statistici i osjećaja ekonomske sigurnosti u domaćinstvima može postati jedan od važnijih političkih problema Mercove vlade.

Industrijski udar

Istovremeno, podaci iz industrije pokazuju zašto građani taj oporavak još ne osjećaju snažno. Ukupna proizvodnja u Njemačkoj u julu je pala 1,1 odsto u odnosu na jun, dok je u poređenju sa julom prošle godine bila manja 1,6 odsto. Proizvodnja u industriji, bez energetike i građevinarstva, smanjena je u julu za 2,2 odsto na mjesečnom nivou, a za 3,3 odsto u odnosu na isti mjesec prošle godine. Posebno je upečatljiv pad u automobilskoj industriji, gdje je proizvodnja u julu bila 9,2 odsto manja nego u junu.

Upravo je automobilska industrija važna, jer simbolizuje snagu njemačkog industrijskog modela. Decenijama su veliki proizvođači automobila, njihovi dobavljači i izvozno orijentisana proizvodnja bili jedan od stubova njemačke privrede. Kada taj sektor usporava, posljedice nisu ograničene samo na fabričke hale. One se prelivaju na dobavljače, regije u kojima su fabrike smještene, zaposlenost i ukupno raspoloženje javnosti.

Ni energija više nije samo ekonomska stavka, već političko pitanje. Visoke cijene energenata pritiskaju potrošnju i industriju, dok neizvjesnost na međunarodnom tržištu dodatno otežava planiranje kompanija. Prema najnovijoj prognozi ifo instituta, upravo razvoj cijena energije predstavlja jedan od najvećih rizika za njemačku ekonomiju. Upravo tu ekonomski problem postaje politički problem. Ako građani ne vide rezultat oporavka, oni ne ocjenjuju ekonomsku prognozu, već vlast koja je obećala da će je pretvoriti u bolji život. Tako se stvara politički nezgodan jaz. Vlada govori o reformama čiji će rezultati biti vidljivi postepeno, dok građani već vide račune, cijene na benzinskim pumpama i nesigurnost radnih mjesta.

AfD raste

Posljednji pokazatelji raspoloženja to potvrđuju. Prema septembarskom istraživanju, AfD je na 27 odsto, dok je Unija na 21 odsto. SPD je na 13, a Zeleni na 15 odsto. Istraživanje je sprovedeno od 31. avgusta do 2. septembra na 1.319 ispitanika, a sami istraživači upozoravaju da rezultate treba posmatrati uz statističku marginu odstupanja. To nije prognoza izbornog ishoda, već mjera trenutnog raspoloženja birača. AfD je na saveznim izborima 2025. godine osvojila 20,8 odsto drugog glasa i 152 mandata, što je bilo 69 mandata više nego 2021. godine. Bundestag ima 630 poslaničkih mjesta. Godinu i po kasnije, pokrajinski izbori pokazuju da se njena snaga dodatno proširila.

U Meklenburgu Zapadnoj Pomeraniji AfD je na izborima 20. septembra osvojila 38,2 odsto glasova, dok je CDU ostala na 4,9 odsto i nije prešla izborni prag za ulazak u pokrajinski parlament. Taj rezultat je posebno značajan jer pokazuje koliko je u jednom dijelu istočne Njemačke oslabio tradicionalni politički centar. U Berlinu je slika drugačija, ali takođe pokazuje da AfD nije ograničena samo na najjače uporište na istoku. Tamo je osvojila 16,3 odsto, dok je CDU završila na oko 19 odsto.

Značaj ovih izbora nije samo u pokrajinskim parlamentima. Oni pokazuju da AfD više nije politički fenomen koji se može objašnjavati samo specifičnostima istočne Njemačke. Njen rast sada utiče i na način na koji druge stranke moraju da govore o ekonomiji, migracijama i energetici.

Istok glasa

To, međutim, ne znači da je istočna Njemačka izgubila posebnu političku težinu. Naprotiv. Upravo je na istoku najvidljiviji jaz između tradicionalnih stranaka i dijela birača koji smatraju da su njihovi ekonomski i socijalni problemi godinama bili nedovoljno zastupljeni u Berlinu. Njen uspon se u njemačkim analizama povezuje sa kombinacijom ekonomskog nezadovoljstva, pitanja migracija i osjećaja dijela birača da vlast ne reaguje dovoljno brzo na probleme koji su za njih neposredni. Istovremeno, istočni dio zemlje i dalje ima posebne ekonomske i demografske probleme, uključujući manje privatno bogatstvo domaćinstava u odnosu na zapad. To je važno, jer politički odnos istoka prema Berlinu nije nastao preko noći.

Nakon ujedinjenja Njemačke, istočni dio zemlje prošao je kroz duboku ekonomsku transformaciju. Mnoge industrije koje su postojale u bivšoj Istočnoj Njemačkoj nestale su ili su promijenile vlasničku i proizvodnu strukturu. Dio stanovništva preselio se na zapad u potrazi za poslom, a demografske posljedice tog procesa osjećaju se i danas. Zato su ekonomske teme u istočnoj Njemačkoj često više od pitanja životnog standarda. One su povezane i sa osjećajem statusa, političkog uticaja i pitanjem da li je obećanje o stvarno ravnopravnom ujedinjenju u potpunosti ispunjeno.

A tu se otvara i mnogo veća priča. Trideset šest godina poslije pada Berlinskog zida pokazuje se da političke podjele nisu nestale onoliko koliko se vjerovalo. Ekonomske i socijalne razlike između istoka i zapada jesu se mijenjale, ali političke razlike ponovo izlaze na površinu.

Istočna Njemačka danas sve snažnije glasa drugačije od političkog centra u Berlinu, a AfD je u tom prostoru postala jedan od glavnih izraza tog političkog nezadovoljstva. Njen uspon zato više nije samo pitanje odnosa prema jednoj stranci, već i pitanje budućeg političkog pravca cijele zemlje. Posebno je važna simbolika tog procesa.

Zapadni model

Nakon ujedinjenja, zapadnonjemački politički model postao je temelj cijele države. Taj model počivao je na snažnoj ulozi CDU i SPD, čvrstom osloncu na NATO i SAD, evropskim integracijama i relativno širokom konsenzusu o ključnim pitanjima spoljne i bezbjednosne politike.

Taj model nije bio samo politički. Bio je i ekonomski. Njemačka je svoju snagu gradila na izvozu, industriji, relativno jeftinoj energiji, stabilnim evropskim tržištima i snažnim vezama sa SAD. Kada su se ti uslovi počeli mijenjati, počele su se mijenjati i pretpostavke na kojima je počivao dosadašnji politički konsenzus.

Njemačka se suočila sa skupljom energijom, snažnijom konkurencijom Kine, problemima u automobilskoj industriji i pritiskom da poveća izdvajanja za odbranu. Država istovremeno pokušava da finansira velika ulaganja u infrastrukturu i modernizaciju, dok javne finansije ostaju pod pritiskom. Ifo u aktuelnoj prognozi očekuje da će državni deficit porasti sa tri odsto BDP-a u 2025. na 4,6 odsto u 2028. godini. To znači da Merc ne pokušava da popravi samo jedan segment ekonomije. On pokušava da promijeni model koji je godinama bio jedan od temelja njemačke ekonomske snage. Upravo su te postavke danas pod sve većim pritiskom. Ako je pad Berlinskog zida 1989. simbolički označio pobjedu zapadnonjemačkog modela i konačnu orijentaciju ujedinjene Njemačke prema Zapadu, rast AfD-a otvara pitanje da li se taj konsenzus danas dovodi u pitanje.

Drugačiji kurs

AfD ne nudi samo promjenu vlasti, već promjenu kursa. U ekonomiji to znači manje regulacije, niže energetske troškove i snažniji oslonac na industriju. U socijalnoj politici stranka traži veće povezivanje socijalnih davanja sa radom i drugačiji pristup migracijama. U evropskoj politici zagovara veći stepen nacionalnih ovlašćenja i slabiju ulogu institucija EU. Najveća razlika je, međutim, u energetskoj i spoljnoj politici. AfD traži povratak nuklearnoj energiji, nastavak korišćenja uglja i smanjenje energetskih troškova. U spoljnoj politici stranka traži ukidanje sankcija Rusiji, obnovu ekonomskih odnosa i drugačiji pristup ratu u Ukrajini, uključujući ideju neutralne Ukrajine van NATO-a i EU.

To bi predstavljalo značajan zaokret u odnosu na sadašnji kurs Berlina. Takav program ima jasnu političku logiku: dio birača koji visoke troškove energije, migracije i ekonomsku stagnaciju povezuje sa odlukama sadašnjeg političkog centra dobija stranku koja nudi drugačiji pravac.

Međutim, ovdje je važno razdvojiti političku ponudu od pitanja njene moguće realizacije. Da li bi sve te politike u praksi donijele rezultate koje AfD najavljuje, drugo je pitanje. Njemačka privreda je duboko povezana sa evropskim tržištem, globalnim lancima snabdijevanja i bezbjednosnim strukturama Zapada, pa bi promjena kursa imala šire posljedice.

Povratak na jeftiniju energiju, na primjer, nije samo politička odluka. On zavisi od dostupnosti energenata, infrastrukture, evropskih pravila i odnosa sa spoljnim partnerima. Slično je i sa industrijom, koja ne zavisi samo od domaće regulative već i od globalne konkurencije. Ipak, rast AfD-a nije moguće objasniti samo odnosom prema Rusiji ili energetici. Na ekonomsku slabost Njemačke utiču i strukturni problemi industrije, slabljenje izvoza, konkurencija iz Kine, visoki troškovi proizvodnje i duži period nedovoljnih investicija. Zato se spor oko AfD-a sve manje svodi samo na pitanje njenog ulaska u vlast. Suština je i u tome što su teme koje je ta stranka godinama gurala na političku marginu sada postale centralne teme njemačke politike. Migracije, energija, industrijska politika, odnos prema EU i Rusiji više nisu periferna pitanja njemačke političke scene. O njima sada moraju da govore i stranke koje su decenijama predstavljale glavni politički centar. U tom smislu, AfD ne nudi samo drugu vladu. Nudi drugačiju definiciju njemačkog kursa.

Nova računica

AfD, ipak, još nema parlamentarnu snagu za samostalno formiranje savezne vlade. Bundestag ima 630 poslanika, što znači da je za apsolutnu većinu potrebno 316 mandata. AfD ih ima 152. Do samostalne većine nedostajala bi joj 164 mandata. Drugi put do vlasti bio bi dogovor sa drugim strankama. Ali upravo tu se nalazi najveća politička prepreka, jer ostale stranke njemačkog političkog centra odbijaju saveznu saradnju sa AfD-om.

Zbog toga njen rast trenutno ne znači automatski i ulazak u saveznu vladu. Znači nešto drugo, politički već veoma važno: mijenja računicu svih ostalih. Što je AfD jača, CDU i SPD teže mogu da ignorišu teme na kojima ona osvaja glasove. Istovremeno, što je AfD jača, veći je pritisak na tradicionalne stranke da odgovore na pitanja koja ona postavlja kao prioritetna. To je možda i najvažnija promjena koju donosi njen rast. Stranka ne mora da ima većinu da bi promijenila političku agendu. Dovoljno je da bude dovoljno jaka da druge stranke moraju da objašnjavaju zašto prihvataju ili odbijaju njene teme.

Merc zato više ne može da se osloni samo na argument da je za reforme potrebno vrijeme. On mora da pokaže da se promjene vide. Jer kada vlada traži vrijeme, a građani traže promjenu, razlika između te dvije strane postaje politički problem. AfD takav kurs već nudi kroz strožu migracionu politiku, politiku usmjerenu na niže troškove energije, manje regulacije, drugačiji socijalni sistem, više nacionalnih nadležnosti i potpuno drugačiji odnos prema Rusiji i Ukrajini. Merc zato više ne brani samo svoj rejting. Brani politički centar koji mu izmiče.

A iza te borbe stoji još veće pitanje. Da li se mijenja politička Njemačka nastala poslije ujedinjenja, kada je zapadnonjemački model postao temelj cijele države? Jer ako se taj model mijenja, onda rast AfD-a nije samo priča o jednoj stranci. On je dio šireg procesa u kojem se mijenjaju odnosi između istoka i zapada, između nacionalnih i evropskih prioriteta, između industrije i energetske politike, ali i između tradicionalnog političkog centra i birača koji više ne prihvataju njegove odgovore kao dovoljne. Možda je to i najveći paradoks današnjeg njemačkog političkog trenutka. Berlinski zid je jednom pao da bi se Njemačka ujedinila. Danas, gotovo četiri decenije kasnije, ponovo se govori o političkom zidu koji razdvaja zemlju. Samo što ovoga puta ne razdvaja Istočni i Zapadni Berlin, već dvije predstave o tome kakva Njemačka treba da bude.

Veliki pad podrške

Samo 13 odsto Nijemaca zadovoljno je radom kancelara Fridriha Merca, dok je u junu 2025, mjesec nakon što je postao kancelar, njegovu politiku pozitivno ocjenjivalo 39 odsto građana. Za nešto više od godinu podrška mu je pala za 26 procentnih poena. Istovremeno, AfD je sa 27 odsto podrške ispred CDU/CSU, koja je na 21 odsto.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.