Kako je Holbruk prevario Izetbegovića

Ostala je priča iz novembra 1995. godine kako Alija Izetbegović nije želio staviti paraf na konačnu verziju sporazuma sačinjenog u bazi Rajt-Peterson u Dejtonu.

Da bi ga pridobio Ričard Holbruk mu je nešto navodno obećao na osnovu čega je Alija ipak parafirao mirovni sporazum. 

Do danas sa sigurnošću ne možemo da tvrdimo šta je konkretno obećano, ali politička dešavanja u posljednjih skoro tri decenije u BiH nas navode na prilično izvjesnu pretpostavku - da je Holbruk obećao Aliji da će im SAD stvoriti mirnim putem ono što nisu mogli dobiti ni u ratu ni u Dejtonu - BiH po mjeri Bošnjaka.

Naravno, Holbruk nije računao na srpske otpore koji do danas traju. Simbolički i identitetski značaj Republike Srpske za srpski narod u BiH već više od tri decenije je prijetnja svim centralističkim idejama i planovima koji uporno stižu sa Zapada. 

Međutim, niti strani faktor odustaje od plana da Republiku Srpsku delegitimiše kako na ustavnom tako i na simboličkom planu, niti srpska politička elita odustaje od odbrane Srpske.

Ono što nije bilo dovoljno vidljivo te 1995. godine u Dejtonu, a što će kasnije postati očigledno iz aktivnosti predstavnika dijela međunarodne zajednice u BiH, bila je agenda po kojoj je mirovni sporazum zamišljen samo kao privremeno rješenje. Ideja je bila da se nakon zaustavljanja sukoba, mirnim sredstvima i ogromnim pritiskom sa Zapada, izvrši unitarizacija Bosne i Hercegovine. Da bi se to ostvarilo bilo je neophodno oslabiti dejtonske pozicije entiteta, a samim tim i konstitutivnih naroda, jer je samo jedan od tri naroda u tom zapadnom eksperimentu vidio svoju korist. 

Da bi ovaj plan realizovali međunarodna zajednica je morala pribjeći doslovno kolonizatorskim metodama da bi silom stvorili obmanu o legitimitetu budućeg pravnog nasilja raznih visokih predstavnika, koji su zajedno sa domaćim pravosuđem pod američkom kontrolom imali zadatak da izvedu taj plan centralizacije i unitarizacije BiH. Ali o tome nikada nije postignut ni približan konsenzus između konstitutivnih naroda, tako da ni danas mnoge nametnute izmjene u političkom i pravnom sistemu BiH nikada nisu naknadno konstitucionalizovane niti ih Ustav BiH prepoznaje. 

O nedostatku unutrašnjeg konsenzusa pisali su mnogi ugledni politikolozi, a jedan od njih je i Džejms Kelas. Uz svu antisrpsku perspektivu iznijetu u knjizi „Nacionalistička politika u Evropi“ iz 2004. godine Kelas, ipak, priznaje da je bilo nemoguće od Bosne i Hercegovine stvoriti nacionalnu državu, jer je lojalnost prema BiH prisutna samo kod Bošnjaka, dok druga dva naroda vide Srbiju i Hrvatsku kao svoje nacionalne države. 

Na tom tragu je i zagrebačka profesorica politikologije Mirjana Kasapović koja 2005. godine piše da su zbog spoljnog pritiska koji ih primorava da žive u neželjenoj državi, Srbi i Hrvati izgradili patriotizam samo prema vlastitim nacionalnim segmentima u kojim žive, a ne prema cijeloj državi. 

Tako su jedino Bošnjaci ostali lojalni viziji neke cjelovite i unitarne BiH zanemarujući stavove druga dva naroda. Da bi to operacionalizovali, bošnjačka politička elita je pod zapadnim mentorstvom počela da promoviše ideju unitarne građanske Bosne i Hercegovine gdje bi vlast prije svega bila zasnovana na principu „jedan čovjek jedan glas“. Tako su se iza demokratskog privida, u suštini, sakrile hegemonističke namjere uspostavljanja unitarne države koja bi na osnovu demografskog stanja u suštini postala nacionalna država Bošnjaka na račun druga dva konstitutivna naroda. 

Što je zanimljivo, bošnjačka politička elita smatra ovaj plan svojevrsnim „prirodnim pravom“ proizašlim iz uporno zagovarane politike viktimizacije, koja smatra da bi bošnjačka politička prava trebalo da proizilaze iz tvrdnje o najbrojnijim žrtvama posljednjeg rata.

Pozivajući se na Brubakerov koncept „nacionalizacije države“, Mirjana Kasapović smatra da su Bošnjaci jednostrano prisvojili status „glavne nacije“ u BiH i taj proces je nazvala „bošnjakizacijom Bosne“, čiji motivi se mogu tumačiti kao nadoknada za navodno viševijekovno ugnjetavanje od strane hrišćanskog i Istoka i Zapada. Na osnovu tog „prava“ Bošnjaci smatraju da bi vlast trebalo ustrojiti na načelu „jedan čovjek, jedan glas“, što bi demokratskim putem osiguralo nadmoć najbrojnije nacionalne zajednice u BiH i kompenzaciju za žrtvu koju već decenijama propagiraju kroz unutrašnji i spoljnopolitički narativ o viktimizaciji.

S druge strane, Bošnjaci ovo smatraju prirodnim političkim procesom. Tako Omer Ibrahimagić svojevremeno piše da se u BiH kroz istoriju oblikovala jedna nacija koju čine pripadnici svih vjera koji žive na njenom tlu te je savremena „bosanskohercegovačka“ država u suštini politička reinkarnacija bošnjaštva kao nacije. Međutim, kako Ibrahimagić tvrdi, taj proces ne teče ravnomjerno kod svih vjerskih zajednica pa su Bošnjaci nešto svjesniji tog procesa nego  „bosanski katolici“ i „bosanski pravoslavci“ kojima treba još vremena da iz njihovih identiteta „iščezne“ višedecenijska „srbizacija“ i „hrvatizacija“. 

Ako ostavimo po strani ove krajnje nerealne i u svakom smislu apsurdne teze, indikativno je da se među bošnjačkim intelektualcima zanemaruje da je savremena Bosna i Hercegovina ustrojena na Dejtonskom mirovnom sporazumu koji nije samo zaustavio građanski rat, nego kreirao ovu državnu zajednicu te da ne postoji nikakvo „prirodno pravo“ koje ide u prilog bošnjačkim političkim ambicijama.

Tako bivši službenik OHR-a Filip Leru Marten piše da se Republika Srpska od kraja rata 1995. godine opire međunarodnim nastojanjima da se BiH „ponovo sastavi“ i zaključuje da „oni koji su se opirali uvođenju unitarnog sistema vlasti u Bosni i Hercegovini prije rata, sada se opiru nastojanjima na izgradnji države“ nakon rata. Konačno, ako je Bošnjacima sasvim logično i prirodno da uz pomoć dijela međunarodne zajednice treba da izvrše „bošnjakizaciju Bosne“, onda politički otpor koji je pružila Republika Srpska ne bi trebalo da iznenađuje ni Sarajevo niti njihove zapadne mentore koji ih uporno guraju u ovom nerealnom političkom pravcu.

Konačno, ovaj scenario mogao se predvidjeti još i u bazi Rajt-Peterson 1995. godine, da dogmatsko insistiranje na modelu centralizacije i unitarizacije BiH neće dati očekivani rezultat. Tadašnji „mirotvorci“ prosto nisu željeli ni da razmatraju mogućnost da se pitanje Bosne i Hercegovine riješi drugim metodama, uključujući i podjelu teritorije, nego su bili bliže ideji da će uz pomoć sile uspostaviti državu po njihovim mjerilima, zanemarujući konfliktima i istorijom duboko podijeljene etničke zajednice. Zato ne čudi da se i danas u sarajevskoj čaršiji pozivaju na neko Holbrukovo obećanje, iako je skoro tri decenije od kraja rata jasno vidljivo da taj eksperiment na kraju nije uspio i da je Holbruk prevario Aliju. 

(Projekat „Srpska ideja - saglasje generacija: Srpska politička i kulturna misao i kako se socijalizuju nove generacije“ Katedre za politikologiju FPN-a u saradnji sa istoričarima sa Filozofskog fakulteta Univerziteta u Banjaluci podržan je od Ministarstva za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.