Kako je prije 30 godina nastalo Vazduhoplovstvo i Protivvazdušna odbrana VRS

Strategijskim planom razvoja bivše JNA i uređenja teritorije za period 1975. - 1985. godina planirana je izgradnja vojnog aerodroma u rejonu Banjaluke.

U jesen 1978. godine prišlo se izboru njegove lokacije, kada se već znalo da će Sarajevo biti domaćin Zimske olimpijade 1984. godine, pa je donijeta odluka da se gradi mješoviti vojno-civilni aerdrom, kao alternativni Sarajevskom i Zagrebačkom aerodromu, u slučaju nepovoljnih meteo uslova na istim u toku olimpijade.

Aerodrom je izgrađen i izvršen tehnički prijem istog od stručne komisije u oktobru 1983. godine, a imao je presudnu ulogu u stvaranju Vazduhoplovstva i Protivvazdušne odbrane VRS 1992. godine.

Danas ovaj aerodrom ima neprocijenjivu vrijednost za Republiku Srpsku i jedno je od obilježja njene državnosti…

U odnosu tri sukobljena naroda u BiH, srpski narod posljednji je formirao svoju Vojsku - 12. maja 1992. godine. Prije toga i Hrvati i Bošnjaci formirali su svoje vojske - Hrvati HVO i HOS, a Bošnjaci - Patriotsku ligu i njeno vojno krilo „Zelene beretka", što je kasnije preraslo u Armiju BiH.

U takvim uslovima i političko rukovodstvo srpskog naroda u BiH odlučilo je da formira svoju Vojsku, uz napomenu da su se neke jedinice JNA, pri povlačenju sa teritorije Slovenije i Hrvatske - predislocirale na dijelove prostora BiH sa većinskim srpskim stanovništvom.

To se odnosi i na ljudstvo i borbenu tehniku budućeg vida ViPVO VRS, pa su aerodrom Mahovljane posjele dvije lovačko-bombarderske eskadrile i ostale jedinice sa aerodroma Cerklje iz Slovenije, a u jesen 1991. na aerodrom Zalužani stacionirane su tri helikopterske eskadrile sa a. Pleso i raketna brigada PVO iz rejona Zagreba.

U maju 1992, pri napuštanju a. Bihać od strane JNA - veći broj ljudstva i djelovi, uglavnom logistike, kao i ljudstvo i tehnika jedinice za VOJIN, također su premješteni u rejon B. Luke.

U procesu formiranja Vojske Republike Srpske, formiran je i vid Vazduhoplovstvo i Protivazdušna odbrane, čija je veličina dimenzionisana u skladu sa veličinom teritorije RS, te se isto sastojalo iz:

- KOMANDE sa PJ i OC

-           92. mješovite avijacijske brigade

-           Izdvojena–samostalna Drinske avijacijske eskadrile

-           155. rb PVO – za zaštitu šireg rejona B. Luke

-           172. ssrp PVO – za zaštitu rejona Han Pjesak – Pale

-           474. lakog artiljerijsko-raketnog puka PVO za neposrednu zaštitu aerodroma Mahovljani i Zalužani

-           51. bataljona za Vazdušno osmatranje javljanje i navođenje

-           Vazduhoplovne prenosne desantno-jurišne čete

-           Jedinice za elektronsko izviđanje i ometanje, i

-           874. vb sa VNC – kao borbeno-logistička jedinica za cjelokupno ViPVO VRS.

 

U formiranja vida ViPVO nije bilo većih problema po pitanju ljudstva, vazduhoplova i drugih borbenih sredstava i sredstava za njihovo opsluživanje. Problem su predstavljali nedostatak infrastrukture za smještaj ljudstva i razmještaj zahtjevnih i skupih sredstava ratne tehnike, nedostatak skladišnog prostora i kapaciteta za remont, osim VZ Orao, RZ Kosmos, te preduzeća Rudi Čajevec.

Sve smo to rješavali u hodu, naravno uz veliku podršku i pomoć institucija na republičkom i lokalnim nivoima, uključujući i državna preduzeća i privatne firme i objekte, bilo dobrovoljnim ustupanjem istih ili putem njihove mobilizacije.

Taj veliki posao uspjeli smo obaviti za vrlo kratko vrijeme - uz ogromni napor svih navedenih subjekata - i već 27. maja 1992. naša LBA-cija izvršila je prvi borbeni zadatak - što je uzeto kao Dan VAZDUHOPLOVSTVA I PROTIVVAZDUŠNE ODBRANE VOJSKE REPUBLIKE SRPSKE, koji se ove godine obilježava po 30. put.

Ono po čemu je vid ViPVO VRS bio specifičan u odnosu na sastave kopnene vojske ogleda se u nekoliko segmenata:

Prvo - veća softiciranost i brojnost sredstava ratne tehnike u odnosu na vid KoV. (Ilustracije radi, ViPVO je već na početku rata (1992) imalo preko 1.250 komada borbene tehnike i tehnike za njeno opsluživanje i održavanje (ne računajući u to lično naoružanje i opremu ljudstva);

Drugo, rukovanje, upotreba i održavanje ovolikog broja složenih (i skupih) sredstava zahtijevali su vrhunsku obučenost ljudstva različitih profila. Zbog toga je u ViPVO, u odnosu na ukupno brojno stanje, bio izražen broj starješina (oficira i podoficira) i radnika u vojsci u odnosu na jedinice KoV;

Treće, specifičnost ogleda se u ZONI ODGOVORNOSTI – jer je zona odgovornosti ViPVO bila – cijela teritorija Republike Srpske, i četvrta specifičnost proizlazi je iz tri prethodno navedene - a to je EKSTERITORIJALNI SISTEM POPUNE LjUDSTVOM, tj. sa cijelog prostora koji je kontrolisala Vojska RS.

Veliki je doprinos vida ViPVO u odbrani srpskog naroda i stvaranju Republike Srpske. Kao prvo, ViPVO je bila „prevaga" u odnosu na naše protivnike u Odbrambeno-otadžbinskom ratu, bilo u pogledu podrške jedinicama KoV, ili dejstvima po infrastrukturi i položajima naših ratnih protivnika.

U okviru navedenih dejstava avijacijske jedinice ViPVO su tokom rata 1992-1995 izvršile 1.357 borbenih letova - sa 933 časa naleta, a helikopterske jedinice su izvele 516 borbeni letova i uništile 432 neprijateljska cilja, te preko 6.000 letova pri kojima su prevezle 11.522 lica od čega preko 80 odsto ranjenika sa prvih linija sukoba, kao i 924 tone različitog tereta…

Poseban doprinos ViPVO dali su u operaciji VRS „KORIDOR", operaciji „KISEONIK" ili „12 beba", kao i neprijateljskim operacijama  „UNA-95" i „SANA - 95".

Pored toga, tokom cijelog rata iz ViPVO formiralo je i izdvajalo iz svog sastava snage ojačane čete do bataljona, koje su učestvovale u pješadijskim borbama na svim djelovima ratišta - dodira sa neprijateljem.

Vazduhoplovci sa ponosom ističu da su se sve jedinice i borci ViPVO tokom rata u BiH potpuno pridržavale odredbi međunarodnog ratnog prava i da ni jedan pripadnik vida ViPVO nije optužen od MSP u Hagu.

- Bili smo i ostali profesionalci - mi nismo kao neki gađali i uništavali civilne objekte i kolone izbjeglica, kao neki na Petrovačkoj cesti ili cesti Novi Grad-Prijedor kod Svodine - ističu oni.

Treba istaći da su Vojska Republike Srpske i njeno Vazduhoplovstvo i Protivvazdušna odbrana prva vojska u svijetu koja je ratovala sa NATO paktom.

U agresiji NATO na Republiku Srpsku snage i sistemi Protivvazdušne odbrane, što se pouzdano zna, oborile su jedan helikopter Armije BiH, četiri aviona MIG-21 koji su iz JNA prebjegli u Hrvatsku, jedan avion F-16 - prvi oboren u svijetu, jedan avion Miraž-200 -također prvi oboren u svijetu, četiri bespilotne letilice od koje dvije tipa PREDATOR – također prve oborene u svijetu.

A prema obavještajnim podacima iz komande NATO u Briselu i pisanju lista „Vašington post" - ViPVO je tokom NATO agresije na Republiku Srpsk ukupno uništilo 32 letilice NATO (aviona i helikoptera), od koji su neki pali u more ili na teritoriju drugih zemalja u okruženju.

Nažalost, u toku rata 1992-1995. iz ViPVO poginuo je 61 pripadnik, od čega 31 vojnika i 30 starješina, od kojih 11 pilota, uz napomenu da se za još 4 pripadnika ovog vida VRS još ništa nezna tako da su ukupni gubici ViPVO 61 poginuli - 31 vojnik i 30 starješina.

O kakvoj obučenosti, moralu i borbenoj gotovosti ViPVO je riječ pokazuje podatak da su u periodu 1993.-2002. dvije brigade iz sastava ovog vida proglašene za najbolje jedinice ranga brigade u Vojsci Republike Srpske: 1993. godine - 92. mješovita avijacijska brigada na čelu sa komadantom pukovnikom Duškom Ćetkovićem, i 2002. godine – 874. vazduhoplovna baza na čelu sa komandatom pukovnikom Milanom Stojanovićem.

O ratnom putu vida ViPVO njegov ratni komadant – general-major Živomir Ninković napisao je i izdao knjigu pod naslovom: „Vazduhoplovstvo i protivazdušna odbrana Vojske Republike Srpske u ratu 1992 – 1995. godina", u obliku „vojničkog raporta" poslije izvršenog zadatka.

Organizacioni odbor za obilježavanje 30 godina od formiranja vida Vazduhoplovstvo i Protivvazdušna odbrana VRS – svim veteranima ovog sastava čestita jubilej i poziva ih da prisustvuju svečanosti tim povodom koja će se održati na a. Mahovljani 27. maja sa početkom u 11 časova.

Posebno se pozivaju članovi porodica poginulih boraca iz sastava Vazuhoplovstva i Prpotivazdušne odbrane, kao i građani na ovu svečanost.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.