Evropske integracije i niži nivoi vlasti: Lokal u kandžama visoke politike

BANjALUKA - Put BiH ka punopravnom članstvu u Evropskoj uniji (EU) je zvanično, uprkos rastućem pesimizmu i negodovanju dijela javnosti, jedini pravac o kojem postoji saglasnost između ključnih snaga na domaćoj političkoj sceni, ali i pored toga, pojedini zadaci iz zvaničnog Brisela su godinama na čekanju. U moru nedoumica i otvorenih pitanja je i ono šta, u takvoj situaciji, mogu da rade lokalne zajednice na kojima je čak oko 60 odsto ukupnog posla te šta one imaju od cijele evropske priče.

BiH je zakoračila na evropski put prije gotovo dvije decenije. Jedan od dva dosadašnja najveća iskoraka je onaj napravljen u decembru 2022. godine, kada je EU odlučila da i ovoj zemlji da status kandidata, mada se i tada čulo da to nije zasluga domaćih aktera, već rezultat promjena politika Brisela te sukoba u Ukrajini.

Drugi pomak je zabilježen u martu 2024. godine, kada je donesena odluka o otvaranju pristupnih pregovora sa BiH, ali bez konkretnog datuma jer, zbog složenih odnosa među stranaka, ali i samog uređenja BiH te obaveza i želja, put do dogovora nije lak ni brz.

San i java

Proces evropskih integracija podrazumijeva složenost i aktivno učešće svih relevantnih nivoa vlasti unutar države, njihovu međusobnu saradnju i partnerstvo.

Situacija na terenu je trenutno takva da su neka od ključnih pitanja, koja je kao prioritet postavila evropska administracija, neriješena. Među njima su Izborni zakon, o kojem nema saglasnosti u FBiH, kao i budućnost stranih sudija u Ustavnom sudu BiH koje u toj instituciji ne žele srpski i hrvatski predstavnici.

Posljednje, gotovo tehničko pitanje koje je pretvoreno u ozbiljan politički i ustavni problem, je imenovanje glavnog pregovarača, a nadležnost za to je na strukturama na takozvanom zajedničkom nivou vlasti.

I dok na toj adresi rade po principu "povuci-potegni" te "jedan naprijed, nazad pet", na nivou Republike Srpske to ide dosta brže. To se posebno, kako ističu nadležni, odnosi na usklađivanja u raznim oblastima sa pravilima EU, a obaveza su, sudeći prema stavovima, svjesni i na lokalu.

Iz republičkog Saveza opština i gradova, naime, upozoravaju da se više od 60 odsto EU legislative sprovodi na regionalnom i lokalnom nivou te da je od strateškog značaja za jedinice lokalne samouprave da se na što bolji i kvalitetniji način pripreme za ove procese.

Savez će, kako piše u brošuri u kojoj se govori i evropskim integracijama, aktivno raditi na podizanju svijesti zaposlenih u jedinicama lokalne samouprave i građana o procesu pridruživanja i predstojećim obavezama za jedinice lokalne samouprave.

- Lokalne vlasti moraju povećati kvalitet usluga građanima radi postizanja društveno-ekonomskog razvoja. Zato je neophodno iskoristiti mogućnosti koje pruža učešće u EU programima i fondovima. Imajući u vidu značaj uvažavanja razvojnih prioriteta lokalnih vlasti pri programiranju EU sredstava, u saradnji sa Savezom FBiH aktivno zastupati snažnije uključivanje oba saveza i lokalnih vlasti u proces programiranja EU sredstava - poručeno je iz republičkog Saveza uz opasku da će raditi i na unapređivanju kapaciteta lokalnih vlasti za korišćenje fondova kao i učešće u programima EU relevantnim za lokalne samouprave.

Lokalne vlasti moraju i da reformišu svoju administraciju da bi mogle da primijene EU standarde koji su implementirani u zakone i druge propise koji transponuju pravne tekovine EU, a Savez će, između ostalog, aktivno sarađivati sa međunarodnim i EU organizacijama poput Kongresa lokalnih i regionalnih vlasti Savjeta Evrope, Komiteta regiona EU, Saveza regiona i opština Evrope.  

Predsjednik Saveza opština i gradova Republike Srpske Ljubiša Ćosić kaže da, kao jedno republičko tijelo, dosta rade na tom polju i da su dosta i uspjeli.

- Ipak, mislim da je evropski put i dalje na dugom štapu i da je to neka vrsta zamajavanja. Ne vidim spremnost nikoga da se ozbiljno pozabavi time i da i okupi nas iz opština i gradova i kaže šta će biti čije obaveze - rekao je za "Glas" Ćosić koji je i gradonačelnik Istočnog Sarajeva.

Ključni zakoni koji su i oni životni su, kaže, u nadležnosti entiteta.

- Lokalni i regionalni nivo, u suštini, rade ključne stvari koje se odnose na evropske integracije, ali i obaveze BiH. Međutim, javljaju se priče kao što je sada ova u vezi sa imenovanjem glavnog pregovarača, a ne pominje se ni onaj famozni mehanizam koordinacije koji bi trebalo da bude sveto slovo za tog glavnog pregovarača - zaključio je Ćosić.

Fokus i benefiti

BiH je 2008. godine potpisala Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju, koji je stupio na snagu 2015, čime je formalno i krenuo put evrointegrisanja.

Načelnik opštine Brod i spoljni član Odbora za evropske integracije i regionalnu saradnju Narodne skupštine Republike Srpske Milan Zečević smatra da je u medijski fokus potrebno vratiti učinak, posljedice, ali i način na koji EU integracije utiču na lokalne zajednice.

- Jer kada sklonimo pažnju sa domena visoke politike, ipak su naši građani koji žive u tim lokalnim zajednicama krajnji "korisnici" i dobrih, ali i izazovnih stvari koje ovaj proces nosi sa sobom - kaže Zečević za "Glas".

Uz, kako je naveo, očigledni benefit Šengenske zone, odnosno bezvizno putovanje u EU, glavni pokretački motiv je i pristup zajedničkom tržištu EU koje predstavlja glavnog spoljnotrgovinskog partnera BiH i najvećeg investitora u domaći privredni sektor.

- Proces EU integracija se ponajviše osjetio nakon što je Hrvatska postala članica EU, jer je odmah došlo do promjene režima graničnih prelaza, a budući da je naša kopnena granica u najvećem dijelu upravo sa Hrvatskom,  došlo je do značajnih promjena na ekonomskom i socijalnom planu velikog broja lokalnih zajednica koje se upravo i nalaze u graničnom pojasu - rekao je Zečević.

Potpisivanjem SSP-a pojavile su se i brojne mogućnosti prekogranične saradnje te korišćenja IPA fondova, odnosno instrumenata pretpristupne podrške kao zvaničnih vidova ekonomskog ulaganja evropskih sredstava prema lokalnim zajednicama.

- Shodno tome, smatram da fokus lokalnih zajednica mora biti upravo na polju jačanja svojih odjeljenja, direkcija ili odsjeka kroz angažmane i obuke za pristup i izradu tih projektnih prijedloga. Taj proces doprinosi i stvarnom integrisanju cijele BiH na tom putu, bez obzira na to kako se ti procesi odvijaju na nivou visoke politike - poručio je Zečević.

Možda je, kako je dodao, i najveći problem na ovom putu nezainteresovanost EU da u potpunosti shvati političku strukturu i organizaciju BiH, što znači da evrointegracije ne mogu imati jednoobrazan princip koji je primijenjen sa drugim postsocijalističkim republikama.

- Donosioci odluka na EU nivou moraju da shvate da je potrebno izraditi drugačiji, modularan pristup prema BiH, koja je zasnovana na Dejtonu, kroz pricip tronacionalne federativnosti i osnovni princip zastupanja konstitutivnosti sve tri naroda. I dok se ovaj princip ne usvoji, vjerujem da neće biti značajnijeg napretka na putu BiH ka punom integrisanju sa EU.

Savez opština i gradova Republike Srpske, kao i Federacije, su partneri sa Savjetom Evrope i drugim međunarodnim organizacijama, kroz saradnju sa Komitetom regija, te očekujemo da ćemo na sastanku Komiteta u Brčkom početkom decembra imati priliku da jasnije predstavimo stav i poziciju Republike Srpske i njenih lokalnih zajednica u cijelom ovom procesu - kazao je Zečević koji je u septembru u Briselu prisustvovao inauguralnom sastanku Radne grupe za BiH koja povezuje ovu zemlju i EU na nivou lokalnih i regionalnih vlasti.

Nemaju se čime hvaliti

U lokalnim zajednicama u Republici Srpskoj s kojima smo kontaktirali navode da se nemaju čime hvaliti kada je u pitanju usklađivanje propisa na putu ka Evropskoj uniji, te da su im na raspolaganju samo pojedini projekti koje sprovode u svojim sredinama, a koje finansiraju evropske institucije.

- Nemamo se čime hvaliti. Naši ti neki planovi o pitanju evropskih integracija svode se samo na priču šta se može dobiti sa nivoa Republike Srpske.  I, u suštini, to bi bilo to - kazao je načelnik Kotor Varoša Zdenko Sakan i dodao da postoje ideje o saradnji sa nekim lokalnim zajednicama iz Hrvatske na polju evropskih integracija. Navodi i da je sve to samo na nivou trenutnih razgovora.

Slična situacija je i u Jezeru, gdje načelnica te lokalne zajednice Snežana Ružičić kaže da se preko Saveza opština i gradova i Vlade Srpske upoznaju o pojedinim propisima iz evropskih integracija.

- Trenutno je to to. Nema nekih konkretnih aktivnosti. Takođe, kod Evropske unije prošao je jedan naš projekat o pitanju uklanjanja plastičnog otpada sa rijeke Plive  čija je vrijednost 98.000 maraka. Drugih dešavanja nema - kazala je Ružičićeva.

Ista je situacija i u hercegovačkoj opštini Bileća, gdje navode da ne preuzimaju nikakve konkretne aktivnosti o pitanju usklađivanja propisa na putu ka Evropskoj uniji.

- Trenutno smo dobili samo jedan projekat koji finansira Evropska unija, a koji se odnosi na rekonstrukciju zavičajnog muzeja. Imamo i saradnju sa UNDP-om da radimo strategiju razvoja lokalne zajednice. Nekakvog usklađivanja propisa nema, niti smo o tome obaviješteni od viših nivoa vlasti - kazao je načelnik Bileće Miodrag Parežanin. 

"Kuhinjski sto"

Da se opštine i gradovi, na sebi svojstvene načine, uključuju u priču o EU, pokazao je i događaj koji je polovinom septembra održan u Sarajevu. Tada je otvorena priča o uključivanju opština i gradova u proces pristupanja EU u organizaciji saveza opština i gradova Srpske i FBiH sa partnerima među kojima je bila i Direkcija za evropske integracije, a uz podršku Švedske i Švajcarske.

Sara Lindegren, zamjenica ambasadorke Švedske u BiH, podsjetila je da integracija u EU "počinje za kuhinjskim stolom" i upozorila na rizik da proces građanima djeluje udaljeno ako se lokalne zajednice izostave.

Direktorica DEI Elvira Habota je, kako je objavljeno u presjeku događaja na stranici republičkog Saveza, izrazila želju da učesnici odu sa snažnijom odlučnošću da lokalne zajednice stave u središte EU puta BiH.

Učesnici su, naime, saglasni da bez snažnog učešća lokalnog nivoa proces pristupanja EU ne može ostvariti puni potencijal, a budući da su lokalne vlasti najbliže građanima i odgovorne za sprovođenje većine standarda EU, njihova aktivna uključenost je i presudna za uspjeh reformi i buduće članstvo BiH u EU.

- Od odluke Evropskog savjeta o otvaranju pristupnih pregovora s BiH u martu 2024. postignut je dobar napredak u uključivanju lokalnih vlasti u proces. Međutim, postoji prostor za dalja poboljšanja. Na primjer, lokalni predstavnici još nisu konsultovani o razvoju Programa reformi BiH, iako je to temelj buduće pretpristupne pomoći, niti o Nacionalnom planu za usvajanje pravne tekovine EU. Do danas su lokalne vlasti u BiH bile nešto manje uključene u projekte koje finansira EU nego njihove kolege u većini drugih zemalja kandidata - piše, između ostalog, u izvještaju sa događaja.

Osim BiH, na putu ka EU su Crna Gora, Albanija, Ukrajina, Moldavija, Srbija, Sjeverna Makedonija, samoproglašeno Kosovo, Turska i Gruzija.

 

Posljednji paket

Evropska komisija usvojila je početkom mjeseca Paket proširenja za 2025, u kojem je predstavila sveobuhvatnu procjenu napretka zemalja partnera u procesu proširenja u proteklih 12 mjeseci.

U BiH su, kako je navedeno, politička kriza u Srpskoj i raspad vladajuće koalicije oslabili napredak ka članstvu u EU, što je za posljedicu imalo ograničene reforme, ostvarene konkretno u oblastima zaštite podataka i kontrole granice, te potpisivanje sporazuma o Fronteksu. Pohvaljeno je to što je BiH u septembru Evropskoj komisiji dostavila Reformsku agendu.

- Kako bi se efikasno započeli pristupni pregovori, vlasti moraju, prije svega, finalizirati i usvojiti zakone usmjerene na reformu pravosuđa i usklađenost s evropskim standardima, te imenovati glavnog pregovarača - objavljeno je na internet stranici Delegacije EU u BiH.

 

Ključni datumi

jun 2015.

Sporazum o stabilizaciji i

pridruživanju (SSP) između

EU i BiH stupio na snagu

 

 februar 2016.

BiH podnijela

zahtjev za članstvo

 

februar 2018.

Vlasti BiH uručile

odgovore na Upitnik

 

maj 2019.

Evropska komisija objavila

Mišljenje o zahtjevu BiH za

članstvo u EU, uključujući i

14 ključnih prioriteta

 

decembar 2022.

BiH dodijeljen

status kandidata

za članstvo

 

mart 2024.

Evropski savjet

donio odluku

da otvori

pristupne

pregovore

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.