Dan pobjede nad fašizmom i nacizmom

Dan pobjede nad fašizmom je dan kada je nacistička Njemačka potpisala kapitulaciju u Drugom svjetskom ratu. Slavi se 9. maja, iako je rat konačno završen nekoliko mjeseci kasnije.

Dana 9. maja 1945. godine sovjetski maršal Georgi Žukov ratifikovao je ispred Saveznika sporazum o njemačkoj kapitulaciji, koji je dan ranije u ime Trećeg rajha potpisao njemački feldmaršal Vilhelm Kajtel. Njemačka je kapitulirala poslije okupacije Berlina od strane ruske Crvene armije. Prije ulaska ruskih trupa u Berlin, Hitler je izvršio samoubistvo. Ovom činu, koji se danas slavi kao Dan pobjede nad fašizmom i datum kada je okončan rat u Evropi, prethodilo je skoro šest godina krvavog sukoba, najtragičnijeg u istoriji čovječanstva.

Drugi svjetski rat

Drugi svjetski rat trajao je od 1. septembra 1939. do 2. septembra 1945. Vođen je na tri kontinenta i na svim svjetskim okeanima, a u njemu su učestvovale gotovo sve države koje su tada postojale. Države su bile okupljene oko Sila osovine i Saveznika. Nosioci Sila osovine bile su Njemačka, Italija i Japan, dok su Savezničke sile predvodile Velika Britanija, SSSR i SAD.

Rat je počeo napadom Hitlerove Njemačke na Poljsku, a okončan je kapitulacijom Japana i savezničkom pobjedom. Naime, Adolf Hitler vođa Njemačke od 1934. do 1945. Vajmarsku Republiku (njemačka država nastala poslije Prvog svjetskog rata) pretvorio je u Treći rajh, državu s jednostranačkim sistemom, s diktatorskom i autokratskom vlašću i idealima nacionalsocijalizma. Hitler je želio da uspostavi novi svjetski poredak s njemačkom prevlašću u Evropi. Da bi postigao svoj cilj, spoljnu politiku usmjerio je na širenje životnog prostora Arijevaca. To je uključivalo i ponovno naoružanje Njemačke, a 1939. započinje invaziju na Poljsku. Za uzvrat su Ujedinjeno Kraljevstvo i Francuska objavile rat Njemačkoj, što je dovelo do početka Drugog svjetskog rata.

U tri godine rata Njemačka i Sile osovine okupirale su veliku većinu Evrope, većinu Sjeverne Afrike, Istočne i Jugoistočne Azije te Tihi okean. Međutim, prevratom na Istočnom frontu, Saveznici prelaze u vođstvo od 1942. pa nadalje. Do 1945. Saveznici su napadali sa svih strana njemačka okupirana područja i njene saveznike. Nacističke snage bile su upletene u razna zločinačka djela tokom rata, uključujući i sistemsko ubijanje 17 miliona civila.

SAD su nuklearnim bombama bombardovale japanske gradove Hirošimu i Nagasaki 6. i 9. avgusta 1945. Da bi spriječio i potencijalno treće bombardovanje, Japan se odlučio za bezuslovnu kapitulaciju koja je objavljena 15. avgusta 1945. Ona je formalno potpisana 2. septembra na američkom ratnom brodu USS Missouri u Tokijskom zalivu, što je datum koji predstavlja službeni završetak Drugog svjetskog rata.

Procjenjuje se da broj stradalih ljudi u Drugom svjetskom ratu iznosi nešto manje od 55 miliona, što ga čini jednom od najvećih svjetskih katastrofa.

Značaj 9. maja

Od dana kapitulacije nacističke Njemačke, 9. maj se svečano obilježava u velikom broju zemalja svijeta. Najveća parada održava se svake godine 9. maja u Moskvi.

- Nikada nije dovoljno podsećanja na važnost pobede nad fašizmom, izvojevane u toku gigantskih napora ogromnog dela čovečanstva tokom Drugog svetskog rata, kako bi se očuvale i dalje razvile dotadašnje civilizacijske tekovine. Među njima je najznačajnija bila ideja ravnopravnosti ljudi, nasuprot ideji diskriminacije, koja je u fašizmu dovedena do ubilačkih razmera - kaže istoričar Srđan Milošević. Naglašava da je pobjeda nad fašizmom važna onoliko koliko je važna i dragocjena ta ideja.

- Daleko od toga da je ta ravnopravnost postignuta, ali je ona bila i ostala ideal antifašizma koji je omogućio tu pobedu. Drugi kriterijum kojim se mjeri važnost 9. maja kao simbola pobjede nad fašizmom jeste vječnost fašizma, kako bi rekao Umberto Eko. Ako nije zlonamerna, onda je naivna ideja da je fašizam pobeđen jednom zauvek - istakao je Milošević. Pojašnjava da nije, dakle, u pitanju svijest o pobjedi nad fašizmom iz 1945, već svijest o važnosti antifašističkog moralnog stava koji predstavlja našu čovječansku dužnost i danas.

- Zbog toga nije samo važno da se ne zaboravi Dan pobede nad fašizmom, već se nad fašizmom mora doslovno svakodnevno dobijati po neka simbolička "bitka". Obeležavanje Dana pobede nad fašizmom nije prilika za slavlje, već prilika da se svaki put iznova zapitamo da li smo učinili dovoljno kao pojedinci i kao društva, da ostvarimo ravnopravnost: u politici, u međunacionalnim odnosima, u rodnim odnosima... - naglašava Milošević.

Dodaje da smatra da ta svijest nije preovladala.

- Konačno, obeležavati 9. maj bez obeležavanja i nekog od datuma iz narodnooslobodilačkog rata deluje neuverljivo i takođe simbolizuje suštinski otklon od antifašizma - kazao je Milošević.

Predsjednik fondacije "Centar za demokratiju" iz Srbije Dragoljub Mićunović naglašava da je Dan pobjede nad fašizmom veliki datum za čovječanstvo.

- Pobeđeno je najveće zlo s kojim smo se sreli u istoriji i koje je istovremeno opomena budućim generacijama - istakao je Mićunović. Dodao je da je svako potcjenjivanje Dana pobjede nad fašizmom veoma opasno.

- Na vratima logora Dahau piše "oni koji hoće da zaborave, spremni su da ponove" i zato je veoma važno da se atifašistička tradicija neguje, da se falsifikovanje istorije i rehabilitacija kolaboracionizma sa fašizmom prekine - naglasio je Mićunović. On smatra da u narodu postoji sjećanje na ono što je bilo prije 70-80 godina.

- Ne moraju današnje generacije da o tome mnogo znaju, ali odgovornost stvaralaca javnog mnjenja je da se tradicija neguje i da se na to stalno podseća - kazao je Mićunović.

Mićunović je rekao da dolazimo u situaciju istoriografskog nihilizma gdje svako može da tvrdi šta god hoće, bez ikakve odgovornosti pred istorijskim sudom.

- Odgovornost je svih da se istorijske činjenice poštuju, da se suprotstavlja rehabilitaciji svih antihumanih vrednosti i društvo treba uvek da bude oprezno kada se to zmijsko jaje pojavi umotano u razne ideologije, da ga prepozna i da na vreme reaguje - naglasio je Mićunović.

Redovni profesor na Filozofskom fakultetu u Beogradu Olivera Milosavljević istakla je da je izuzetno važno da se obilježava 9. maj jer je pobjeda nad fašizmom predstavljala pobjedu nad ideologijom "krvi i tla", odnosno najvećim zlom koje se javilo u modernoj istoriji, za čije je uništenje plaćena tako velika cijena u ljudskim životima i materijalnim dobrima.

Kako se kod nas obilježava

Opštinske organizacije SUBNOR-a u Republici Srpskoj svake godine obilježavaju 9. maj.

U Šamcu će ovaj dan biti obilježen polaganjem cvijeća na spomen-obilježja i to na spomen-kosturnicu 187 palih boraca, učesnika NOR-a i 432 civilne žrtve fašističkog terora sa područja opštine Šamac.

Opštinski odbor Saveza udruženja boraca NOR-a u Zvorniku obnovljen je 1997. godine i broji oko 120 pripadnika NOR-a, potomaka i poštovalaca. Njegovanje tradicije NOB-a odvija se uglavnom kroz obilježavanje značajnih praznika kada se na spomenike u Zvorniku, Drinjači, Kozluku i Pilici polažu vijenci.

Tekovine NOR-a njeguje i Opštinski odbor SUBNOR-a Srbac. U Nožičkom je prošle godine obilježena 70. godišnjica ustanka naroda BiH.

- Među prvim akcijama na ovim prostorima bila je eliminacija ustaške opštine u Nožičkom u novembru 1941. godine - kaže predsjednik SUBNOR-a Srbac Danilo Košutić.

Tekovine NOR-a čuvaju i u Foči, a u muzeju Stara Hercegovina nalazi se postavka "Sto deset dana fočanske republike". Postavka opisuje organizovanje Vrhovnog štaba u mnogim djelatnostima, kao i sve ono što se u Foči dešavalo u tom periodu. Foča je tada bila slobodna teritorija od 20. januara do 9. maja 1942. godine, po čemu postavka nosi naziv.

Kustos Muzeja Dragica Ćurčić napominje da je Foča tada bila sjedište vrhovnog komandanta Josipa Broza Tita i vojno-političkog rukovodstva narodno-oslobodilačkog pokreta.

Fakti govore da je u Foči bila prva partizanska bolnica.

- U partizanskoj bolnici su poslije dugog i teškog marša, poznatijem kao Igmanski marš, na minus trideset dva stepena Prve proleterske brigade, liječena 172 promrzla borca - ističe Ćurčićeva.

Šekovački odbor SUBNOR-a ove godine obilježiće nekoliko važnih datuma iz NOR-a. Po tradiciji, 4. jula biće obilježen Dan borca, a 27. jula Dan ustanka naroda i narodnosti BiH, a velika proslava priprema se i za 2. avgust.

Predsjednik opštinske organizacije SUBNOR Bratunac Stevo Sičić naglašava da se u Bratuncu 9. maja tradicionalno obilježava Dan pobjede nad fašizmom.

Delegacija srebreničkog SUBNOR-a, takođe, će obilježiti 9. maj polaganjem vijenaca žrtvama fašizma.

Parada u Moskvi

Na Crvenom trgu u Moskvi, povodom Dana pobjede, svakog 9. maja od 1945. godine održava se vojna parada na kojoj učestvuje i do 20.000 vojnika.

Na centralnoj tribini obavezno se nalazi najviše rukovodstvo Rusije, kao i ratni veterani, predstavnici društvenih organizacija i mnogobrojni strani gosti. Paradom komanduje neko od rukovodilaca Generalštaba ruske vojske.

Crvenim trgom svakog 9. maja prođu tenkovi, oklopni transporteri, pokretne rampe za lansiranje raketa, sistemi za plotunsku paljbu, samohodne artiljerijske haubice protivavionski i protivraketni sistemi…

Paradu su direktno prenosile ruske, ali i brojne svjetske TV stanice, a o paradi svake godine izvještava više od dvije hiljade akreditovanih stranih novinara, snimatelja i fotografa iz cijelog svijeta.

Stanovnici Moskve godišnjicu pobjede nad fašizmom proslavljaju kao praznik od prvorazrednog nacionalnog značaja.

O ključnoj ulozi današnje Rusije u Drugom svjetskom ratu svjedoči činjenica da je 75 odsto nacističkih divizija uništeno na Istočnom frontu i da su više od trećine žrtava u Drugom svjetskom ratu bili Rusi.

Tadašnji Sovjetski Savez je u Drugom svjetskom ratu izgubio 26.225.000 ljudi, od čega su više od dvije trećine bili civili.

NDH

Nezavisna država Hrvatska (NDH) je bila marionetska država Sila osovine koja je osnovana 10. aprila 1941. godine na inicijativu nacionalsocijalističke Njemačke i fašističke Italije.

Državom je vladao vođa ustaškog pokreta, poglavnik Ante Pavelić. Sistemsko istrebljenje Jevreja i Roma koje je pokrenula nacistička Njemačka (holokaust) sprovedeno je i u NDH u čemu je intenzivno učestvovao ustaški režim. U NDH je sprovođeno i sistemsko uništenje Srba, a broj ubijenih nikada nije precizno utvrđen. Riječ je o više stotina hiljada ljudi, od kojih je većina likvidirana na najsvirepije načine u Jasenovcu i drugim logorima na području NDH, a znatan dio isporučen je nacističkoj Njemačkoj na likvidaciju. Najpoznatiji logori i stratišta u NDH bili su logori Jadovno, Đakovo, Danica, Rab, Pag i Jastrebarsko, te stratišta Loborgrad, Gornja Rijeka, Tenje, Sisak, Kerestinec, Kruščica, Lepoglava i Caprag. Srbi, Jevreji i Romi ubijani su i na velikom broju drugih mjesta, a određen broj Srba je pokršten.

Država je nestala sa svjetske scene 1945. godine, neposredno poslije pada Hitlerovog Velikog njemačkog rajha. Pavelić je pobjegao u Argentinu, a potom u Španiju gdje je umro 1959. godine.

                                         Posljedice rata

Saveznici	Sile Osovine
Poginulih vojnika	Poginulih vojnika
17.000.000	8.000.000
Poginulih civila	Poginulih civila
33.000.000	4.000.000
Ukupno	Ukupno
50.000.000	12.000.000

 

 

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.