Brisel od evrozone pravi matriks

Pred Evropskim parlamentom našao se izvještaj Evropske centralne banke koji uključuje amandman u korist uvođenja digitalnog evra, korak koji mnogi analitičari ocjenjuju kao istorijsku prekretnicu u razvoju evropskog finansijskog sistema.

„Šta treba da znate“ 

• Pred Evropski parlament stigao je izvještaj Evropske centralne banke koji podržava uvođenje digitalnog evra.

• Digitalni evro bi bio zvanična elektronska valuta EU, pod kontrolom centralnih banaka.

• Glavna dilema je mogućnost „programabilnog novca“, odnosno pravila koja mogu ograničiti ili usmjeriti trošenje.

• Kritičari upozoravaju na rizik nadzora, kontrole ponašanja i gubitka finansijske privatnosti.

• Zagovornici tvrde da digitalna valuta može donijeti brža plaćanja, veću sigurnost i moderniji finansijski sistem.

• Rasprava o digitalnom evru ujedno je rasprava o odnosu tehnologije, slobode i moći u digitalnom dobu.

• Ideja digitalnog novca nije nova – prekretnica je bila pojava Bitcoin 2009. godine.

Rezultat višegodišnjih analiza, studija i pilot projekata 

Ovaj dokument je rezultat višegodišnjih analiza, studija i pilot projekata koji su se bavili integracijom digitalnih platnih sistema u postojeće bankarske strukture i ekonomske modele. Iako sam dokument nema zakonsku snagu, njegovo usvajanje predstavlja snažan politički signal da institucije Evropske unije ulaze u završnu fazu pripreme jednog od najambicioznijih monetarnih projekata od uvođenja zajedničke valute.

Ovo takođe šalje jasnu poruku finansijskim tržištima i ekonomskim akterima da Evropska unija namjerava da igra aktivnu ulogu u globalnoj digitalnoj ekonomiji, smanjujući zavisnost od privatnih platnih sistema i tehnoloških giganata koji dominiraju finansijskim transakcijama.

Parlament je podržao koncept da digitalni evro funkcioniše i u onlajn i u oflajn režimu, što bi omogućilo građanima da plaćanja obavljaju čak i bez internet konekcije, slično upotrebi gotovine. Ova funkcija je od velikog značaja za udaljena i ruralna područja Evrope, gdje pristup internetu može biti ograničen, ali i za kritične situacije kao što su prirodne katastrofe ili tehnički prekidi u mrežama.

Predsjednica ECB-a Kristin Lagard smatra da je riječ o strateškom projektu koji treba da osigura evropsku finansijsku autonomiju u vremenu globalnih tehnoloških i geopolitičkih promjena.

Pored toga, Lagard naglašava da digitalni evro može postati instrument koji će Evropi omogućiti veći uticaj u međunarodnim finansijskim strukturama i potencijalno smanjiti dominaciju drugih globalnih valuta u trgovinskim i platnim tokovima. Sve češće se u javnosti čuje ocjena da ovaj proces podsjeća na zaplet iz filma „Matriks“ – sistem u kojem pravila postoje u kodu, a pojedinac vidi samo interfejs, ne i mehanizam koji upravlja njegovim izborima. Pomenuta metafora posebno je primjenjiva u kontekstu digitalnog evra, gdje građani mogu koristiti novac bez neposredne kontrole nad njegovim tehničkim i algoritamskim funkcijama.

ŠTA JE IDEJA

ECB ističe da digitalni evro treba da omogući brža i jeftinija plaćanja, smanji zavisnost od globalnih privatnih platnih sistema i ojača evropski monetarni suverenitet. Pored toga, ovo je korak ka modernizaciji finansijske infrastrukture, gdje će plaćanja biti obrađivana sa manjim troškovima i u realnom vremenu, što može stimulisati ekonomsku aktivnost i smanjiti barijere za mala i srednja preduzeća.

Poseban akcenat stavljen je na omogućavanje sigurnog digitalnog novca svim građanima, bez posrednika i dodatnih troškova, čime se potencijalno smanjuje socijalna nejednakost i finansijska isključenost. Zagovornici ovog projekta tvrde da Evropa ne može ostati pasivna dok druge velike ekonomije ubrzano razvijaju sopstvene digitalne valute centralnih banaka. U tom smislu, digitalni evro se predstavlja kao nužan korak ka očuvanju konkurentnosti i tehnološke relevantnosti Evropske unije, a istovremeno i kao sredstvo za jačanje nezavisnosti i stabilnosti evra u globalnim finansijskim tokovima.

Tehnički aspekt digitalnog evra uključuje izazove kao što su sigurnost mreža, kriptografska zaštita transakcija i mogućnost obrade miliona plaćanja u realnom vremenu. Ovo zahtijeva naprednu infrastrukturu, razvoj sigurnosnih protokola i kontinuirano praćenje mogućih rizika od hakerskih napada i tehničkih grešaka. Evropska centralna banka ističe da će pilot projekti omogućiti testiranje u realnim uslovima prije pune primjene, ali ekonomisti upozoravaju da tehnička izvodljivost nije jedini faktor – građansko povjerenje i transparentnost će odlučivati o uspjehu. Bez jasnog mehanizma za nadzor i objašnjenje pravila sistema, čak i najsavršenija tehnologija može biti odbijena od strane javnosti.

GLOBALNI PRIMJERI

Nekoliko zemalja već je uvelo digitalne valute centralnih banaka. Bahami su 2020. godine lansirali prvu potpuno operativnu nacionalnu digitalnu valutu, sa ciljem poboljšanja pristupa finansijskim uslugama na udaljenim ostrvima. Pored praktične koristi za stanovništvo na ostrvima, ovaj projekat je pružio i dragocjene podatke o tome kako se digitalni novac prihvata u različitim demografskim grupama i koji faktori utiču na njegovu upotrebu.

Nigerija je 2021. godine takođe uvela digitalni novac, nastojeći da podstakne digitalna plaćanja i smanji troškove transakcija, ali odziv građana bio je ograničen, što pokazuje da tehnološka implementacija ne garantuje povjerenje javnosti. Ovo upozorava na značaj obrazovanja građana, širenja informisanosti i razvoja inkluzivnih sistema koji su pristupačni svim slojevima društva.

Kina je pak daleko ispred svih sa svojim digitalnim juanom, koji je integrisan u milione transakcija i koristi se ne samo kao sredstvo plaćanja već i kao, kako upozoravaju pojedini finansijski stručnjaci, alat državnog nadzora i kontrole finansijskog ponašanja građana.

Digitalni juan je dio nacionalnog sistema koji povezuje plaćanja, subvencije, socijalne programe i nadzorne mehanizme. Kineska vlada navodno koristi digitalni novac za praćenje potrošnje građana, ali i za stimulisanje ili uslovljavanje određenih ekonomskih i socijalnih ponašanja, poput subvencionisanih kupovina ili ograničenog pristupa uslugama. U Kini je takođe primjenjena integracija digitalnog novca sa sistemom „socijalnog kredita“, gdje podaci o kupovini, putovanjima i finansijskim aktivnostima utiču na bodove koji određuju pristup javnim uslugama. Ovi primjeri pokazuju da digitalne valute nisu više teorijski koncept, već stvarnost koja donosi različite društvene, političke i ekonomske implikacije. Uspješnost svake digitalne valute zavisi od povjerenja građana, zakonskih okvira i načina na koji se kontroliše pristup i korišćenje novca.

EKONOMSKA KONTROLA

Ključna rasprava u Evropi odnosi se na privatnost i mogućnost programabilnosti novca. Francuski političar Nikola Dupont-Ajgnan i austrijski poslanik Harald Vilimski upozoravaju da bi digitalni evro mogao ugroziti lične slobode ako ne budu uspostavljene jasne pravne garancije. Ekonomisti poput Džozefa Stiglica, Keneta Rogofa i Nuriela Rubinija ističu rizik koncentracije moći u rukama centralnih banaka i potencijalnu destabilizaciju komercijalnog bankarstva.

Nuriel Rubini

Posebno osjetljivo pitanje je, smatraju, mogućnost da se u digitalni novac ugrade algoritamska pravila koja uslovljavaju način trošenja.

Takozvani teoretičari zavjere pak upozoravaju da digitalni evro može postati instrument „meke kontrole“, gdje građani vjeruju da imaju slobodu, ali algoritmi i programabilni mehanizmi indirektno usmjeravaju ponašanje. Oni tvrde da bi sistem mogao uslovljavati pristup sredstvima na osnovu ponašanja, aktivnosti na društvenim mrežama, zdravlja ili obrazovanja. Prema ovim stavovima, digitalni novac bi mogao postati sredstvo koje utiče na svakodnevne odluke građana – od kupovine namirnica do izbora zdravstvenih usluga – bez njihovog direktnog znanja ili saglasnosti. Ovi scenariji upozoravaju na opasnost da digitalni novac postane sredstvo socijalne i ekonomske kontrole bez direktnog demokratskog nadzora. Ovi strahovi se povezuju sa istorijskim primjerima ekonomskog nadzora, kao što je praćenje korišćenja kartičnih transakcija u nekim zemljama u 20. vijeku, gdje je novac služio kao indirektan instrument nadzora. Takvi scenariji posebno se povezuju sa kineskim modelom digitalnog juana i integracijom socijalnog kredita, što služi kao upozoravajući primjer Evropi.

SCENARIJI ZLOUPOTREBE

Digitalna kontrola danas je postala značajan mehanizam uticaja na pojedince i društvo. Vlade koriste tehnologije za nadzor građana pod izgovorom bezbjednosti ili borbe protiv kriminala. U Kini, Iranu i drugim zemljama, tehnologije nadzora omogućavaju praćenje aktivnosti, cenzuru informacija i uslovljavanje pristupa javnim uslugama. Ovi mehanizmi pokazuju koliko digitalna infrastruktura može postati sredstvo političke i ekonomske kontrole, kada se koristi bez dovoljnog zakonskog okvira i nezavisne kontrole. U SAD aplikacije za prepoznavanje lica i digitalno praćenje građana bez jasnog pristanka kritikuju se kao grubo kršenje privatnosti i slobode. Ovo uključuje praćenje aktivnosti na javnim mjestima, internet istraživanja i čak monitoring socijalnih mreža. Nedavno istraživanje pokazuje da veliki broj građana nije svjestan koliko podataka o njihovim navikama kompanije i državne agencije prikupljaju i koriste za profilisanje.

Korporacije prikupljaju ogromne količine podataka o korisnicima, prateći lokacije, pretrage, kupovinu i navike na mreži. Ovi podaci se koriste za profilisanje i algoritamsku kontrolu sadržaja, što omogućava manipulaciju političkim mišljenjima i potrošačkim navikama. Nedostatak transparentnosti i kontrole znači da mnogi ljudi nisu svjesni koliko njihovi podaci mogu biti zloupotrebljeni, a istovremeno taj proces može stvoriti nove oblike diskriminacije ili ekonomske nejednakosti.

TOTALITARIZAM

Digitalna kontrola se proširuje i u ekonomiji. Digitalni novac i platne platforme omogućavaju praćenje potrošnje i kontrolu pristupa sredstvima. Stručnjaci upozoravaju da vlade mogu koristiti digitalni novac za uslovljavanje ponašanja građana ili blokadu transakcija. Istorijski primjeri, od centralizovanih bankarskih sistema u Sovjetskom Savezu do savremenih digitalnih platformi u Aziji, pokazuju da koncentracija ekonomske moći omogućava državi ili korporacijama značajan uticaj na svakodnevni život pojedinca.

Kritičari ističu da digitalna kontrola može dovesti do novih oblika totalitarizma, države nadzora u kojoj pojedinci gube mogućnost otpora. U Evropi i Švajcarskoj, civilno društvo kritikuje zakone o obavezi čuvanja podataka i nadzornim ovlašćenjima, jer omogućavaju prikupljanje metapodataka i ugrožavaju prava građana. Na Balkanu zabeleženo je korišćenje špijunskih softvera protiv novinara i aktivista, kao i masovni videonadzor bez adekvatne pravne regulative. Ovi primjeri pokazuju da tehnologija sama po sebi nije problem, već način njene primene i nedostatak institucionalne kontrole.

BITI ILI NE BITI

Digitalni evro nije samo finansijska inovacija, već odluka o arhitekturi moći u digitalnom dobu. Primjeri zemalja koje su već uvele digitalne valute pokazuju da tehnologija sama po sebi nije ni dobra ni loša – ključno je kako se koristi i ko je kontroliše. Ukoliko se razvoj zasniva na transparentnim pravilima, nezavisnim kontrolnim mehanizmima i jasnim garancijama privatnosti, digitalni evro može postati simbol tehnološkog napretka uz očuvanje slobode i demokratije.

Međutim, strahovi da bi građani mogli izgubiti kontrolu nad svojim slobodama sve su veći. Pored uvođenja digitalnog evra, planiran je i projekat pod nazivom „Demokratski štit“, koji ima za cilj kontrolu javnog mnjenja i formiranje narativa kroz digitalne platforme. Ovi razvoji pojačavaju zabrinutost da tehnologija ne samo da prati potrošnju i finansijske tokove, već i da indirektno oblikuje političke i socijalne stavove građana. Ako evropski model bude zasnovan na jasnim pravilima, snažnoj zaštiti privatnosti i ograničenju institucionalne moći, digitalni evro i srodni projekti mogu postati simbol tehnološkog napretk. U suprotnom, strahovi da se stvara sistem u kojem je novac dio sveobuhvatne digitalne mreže, a javni narativ kontrolisan, neće biti samo metafora inspirisana „Matriksom“ - već realna politička dilema. U vremenu kada se novac pretvara u kod, ključno pitanje je da li građani kontrolišu sistem ili on njih.

Istorijat digitalnog novca

Ideja digitalnog novca nije nova – prvi koncepti elektronskih valuta pojavili su se još u 1980-im i 1990-im godinama kao eksperimentalni sistemi za plaćanja na internetu. Prve komercijalne elektronske valute omogućavale su kriptografski zaštićene transakcije, ali nisu uspjele zbog tehnoloških ograničenja i nedostatka povjerenja javnosti. Početkom 2000-ih pojavile su se moderne elektronske platne platforme koje su pokazale da digitalna sredstva mogu biti praktična i široko prihvaćena, ali su i dalje zavisila od tradicionalnih bankarskih sistema. Prelomni trenutak dogodio se 2009. kada je lansiran Bitkoin – prva decentralizovana kriptovaluta koja nije kontrolisana od strane države. Ovaj model otvorio je diskusiju o potencijalima digitalnog novca kao alternative tradicionalnim valutama.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.