Politika
Foto: ilustracija
Procesi koji danas oblikuju sudbinu zapadnog svijeta daleko prevazilaze dnevnopolitičke turbulencije. Oni su duboki, dugoročni i često nepovratni. Analitičari različitih profila, demografi, geopolitičari, ekonomisti - slažu se u jednom: Zapad ulazi u period koji će više ličiti na dugu stratešku odbranu, nego na samouvjerenu ekspanziju dvadesetog vijeka.
Kao što kaže stara narodna poslovica: "Ko ne gleda daleko, udariće glavom o zid". Evropa, zanemarujući dosadašnje signale i tendencije, rizikuje da se suoči sa problemima čije će razmjere biti teško obuzdati. Evropski savjet za spoljne odnose nedavno je upozorio na to da "Evropa više ne oblikuje svijet, već da svijet oblikuje Evropu".
Migracioni pritisci, tehnološka zavisnost od Azije, rast cijena energenata i postepeno gubljenje geopolitičke uloge u Africi i Mediteranu znače da Evropa gubi uticaj u regionima koje je nekada kontrolisala gotovo bez konkurencije. Ne samo da ekonomski i demografski trendovi ukazuju na ogromne izazove, već i geopolitičke promjene primoravaju kontinent da preispita svoju ulogu u svijetu.
Kada lav riče, i miš mora da sluša. Ova poslovica posebno je aktuelna u današnje vrijeme, a Evropa, ukoliko ne bude slušala, rizikuje ne samo da postane sporedni posmatrač sopstvene sudbine, već da se suoči i sa više nego sumornom budućnošću.
PROŠLOST I SADAŠNjOST
Istorijska hegemonija Zapada nije nastala preko noći. Od renesanse i industrijske revolucije zapadne zemlje su postepeno usavršavale ekonomske, vojne i kulturne instrumente moći. Kolonijalni sistemi, globalna trgovina i kontrola resursa omogućili su akumulaciju bogatstva i tehnološke prednosti. U dvadesetom vijeku, nakon dva svjetska rata, SAD i saveznici uspostavili su međunarodne institucije, novu ekonomsku arhitekturu i globalni politički poredak, koji je služio kao glavna poluga zapadne dominacije.
Savremeni istoričari sve više ukazuju na to da je zapadna dominacija bila istorijska izuzetak - ne pravilo. Najveći dio ljudske istorije, globalni centri moći nalazili su se u Aziji: Kina, Indija, Persija, Otomansko carstvo. Zapad je, tehnološkom revolucijom, kolonijalnim ekspanzijama i naučnim probojima, samo nakratko preuzeo primat. Današnje premještanje težišta možda je manje propast Zapada, a više povratak svijeta u istorijski normalan balans.
Međutim, tokom posljednjih decenija osnovni principi te zapadne hegemonije dovedeni su u pitanje. Globalizacija, ubrzan tehnološki napredak u Aziji i rast multipolarnih ekonomskih centara znače da Zapad više ne može sam da diktira uslove svjetske ekonomije i politike.
Prethodni modeli dominacije - tehnološka superiornost i vojna moć - sada su pod pritiskom, jer Kina, Indija i druge zemlje južne i istočne Azije ubrzano nadoknađuju zaostatak. Dodatno, ekonomska i vojna moć Zapada više nisu automatski praćene demografskim i socijalnim resursima koji su ih nekada podržavali. Starenje stanovništva, pad nataliteta i rast ekonomija u razvoju unutar novih globalnih polova drastično su smanjili sposobnost Zapada da održi apsolutnu kontrolu.
GLAVNI IZAZOVI
Do 2050. godine Evropa će imati najstariju populaciju na svijetu. Prema studijama Ujedinjenih nacija, prosječna starost u Evropskoj uniji preći će 49 godina, dok će u Italiji, Španiji i Njemačkoj broj stanovnika mlađih od 15 godina pasti na istorijski minimum. To znači manje radne snage, manje inovacija, smanjenu potrošnju i ogroman pritisak na penzijske sisteme.
Prema podacima Evrostata, samo za održavanje stabilnog broja stanovnika Evropi godišnje nedostaje između tri i pet miliona mladih ljudi. Bez imigracije većina evropskih zemalja bi se u roku od jedne generacije suočila sa dramatičnim padom broja radnika. Međutim, integracija velikog broja migranata ostaje jedan od najvećih socijalnih i političkih izazova, što dodatno pojačava unutrašnje podjele.
Najmračnije prognoze predviđaju da će četiri najveće evropske ekonomije u trećoj četvrtini vijeka imati rast blizak nuli. Italija bi mogla izgubiti više od trećine stanovništva do 2100. godine.
Njemačka bi mogla pasti ispod 70 miliona stanovnika. Francuska stari sporije, ali će i ona trpjeti deficit radne snage. Britanija se već sada oslanja na imigraciju kao glavni mehanizam održavanja mladog radnog potencijala. Zbog toga sve više analitičara upozorava da se Evropa pretvara u kontinent penzionera. Društva koja stare teže prihvataju promjene, rizike i inovacije. Upravo je to demografska bomba koja kuca ispod ekonomskih temelja cijelog Zapada.
POMJERANjE MOĆI
Projekcije Svjetske banke i MMF-a do 2050. godine pokazuju da će Azija generisati više od polovine globalnog BDP-a. Kina već sada ima veći industrijski kapacitet od SAD i EU zajedno. Indija, sa populacijom od milijardu i po stanovnika, ulazi u fazu ubrzanog rasta i tehnološke ekspanzije. Zapad u tom procesu neće nestati, ali će postati samo jedan od nekoliko polova moći, više ne neprikosnoveni centar planete.
Azija ne samo da raste ekonomski - ona preuzima i obrazovnu dominaciju. Od 20 najbolje rangiranih tehnoloških univerziteta, čak 13 sada se nalazi u Aziji. U Kini se svake godine obrazuje više inženjera nego u SAD i EU zajedno. To znači da će inovaciona baza biti premještena na Istok, što će Zapad staviti u poziciju zavisnosti kakvu nije imao u modernoj eri.
Osim toga Zapad sve više gubi trku i u ključnim tehnologijama budućnosti: vještačka inteligencija, biotehnologija, robotika, novi materijali i odbrambene tehnologije. Ako Kina stekne odlučujuću prednost u tim oblastima, zapadni model neće samo oslabiti - biće sistematski potisnut. Zapadne vlade već upozoravaju na to da tehnološka zavisnost od Pekinga predstavlja egzistencijalni rizik.
RASPAD ZAJEDNICE
Rat u Ukrajini sam je ogolio svu evropsku ranjivost. Industrije Njemačke, Italije i Holandije decenijama su počivale na jeftinom ruskom gasu. Taj model srušen je za jedan dan. Danas evropska industrija plaća jednu od najskupljih energija na svijetu, što direktno ubija konkurentnost.
I unutrašnje podjele u EU postaju sve očiglednije. Na sjeveru i zapadu raste otpor prema nastavku finansiranja ekonomski slabijih zemalja juga.
Istočne članice, poput Mađarske i Poljske, sve otvorenije se konfrontiraju sa Briselom kada je riječ o suverenitetu i vrijednosnim pitanjima. Sve češće se u analitičkim krugovima spominje mogućnost stvaranja nekakve Evropske unije u više brzina - što je eufemizam za de fakto raspad političke zajednice.
SULUDI POTEZI
Nažalost, nisu samo starenje, ekonomski pad ili tehnološka konkurencija stvari koje utiču na budućnost Stare dame već i politički potezi pojedinih evropskih lidera koje mnogi analitičari ocjenjuju kao iracionalne. Oni sve češće donose odluke zasnovane na kratkoročnim političkim poenima, a ne na dugoročnim strateškim interesima.
Ekonomisti posebno kritikuju politiku prelaska na zelenu energiju bez jasnog plana za tranziciju. Evropa je ugasila više od 70 odsto proizvodnje poluprovodnika, zatvorila stotine fabrika đubriva i čelika, a udio njene industrije u globalnoj proizvodnji pao je sa 27 odsto 2000. godine na ispod 15 odsto danas. EU je postala najveći uvoznik ključnih tehnologija, što je izuzetno rizično. Sankcije, prekomjerna fokusiranost na ideološke sporove, nesrazmjerna vojna retorika koja povećava tenzije sa Rusijom i Kinom - sve to kruni temelje kontinenta. Takvi potezi donose privredne gubitke, odliv talenata i slabljenje transatlantskih odnosa, ubrzavajući geopolitičku marginalizaciju.
S druge strane povećanje militarizacije i usmjeravanje ogromnih resursa na odbranu stvara atmosferu neprirodnog straha i neizvjesnosti. Kritičari ističu da taj put vodi ka rastu tenzija unutar i van Evrope, uz potpuno zanemarivanje ekonomskih i socijalnih rizika.
AMERIČKI UDARAC
Ali, ovdje nije kraj. Ako budu ostvareni scenariji strateškog povlačenja SAD, Evropa će ostati bez ključnog odbrambenog i političkog štita. Kontinent bi tada morao samostalno nositi teret odbrane, migracija i ekonomske stabilnosti, što bi dramatično povećalo unutrašnje tenzije i fragmentaciju.
Mnogi američki stratezi sve otvorenije tvrde da će SAD u narednoj deceniji fokus prebaciti na Indo-Pacifik, ostavljajući Evropu da sama finansira sopstvenu bezbjednost. To bi značilo tri do četiri puta veće troškove za odbranu, što bi ekonomski slabijim državama EU bilo gotovo nemoguće izvodljivo.
Osim toga, ukoliko EU ostane pasivna u postizanju mirovnog sporazuma u Ukrajini, Brisel će biti skrajnut iz globalnih dešavanja, a evropske države primorane da prihvate rješenja diktirana od drugih sila. To bi dodatno produbilo podjele unutar ove već dobro uzdrmane zajednice, kojoj, kako stvari stoje, prijeti jugoslovenski scenario.
POSLjEDICE PO BALKAN
Sumorna perspektiva Zapada neizbježno će pogoditi i Balkan. Smanjenje ekonomske i tehnološke moći Evrope znači manje investicija, manje fondova i usporen razvoj infrastrukture i energetike. Zemlje regiona, zavisne od evropskih tržišta i pomoći, suočiće se sa socijalnim pritiscima i ekonomskim zastojem.
Ako bi EU ušla u fazu dublje finansijske krize, zemlje regiona ostale bi bez desetina milijardi evra fondova, što bi dramatično usporilo modernizaciju saobraćajnica, energetskih sistema i industrijskih kapaciteta. Istovremeno, pojačao bi se pritisak migracija ka zemljama Balkana, koje bi sve teže kontrolisale sopstvene granice.
Ali, već sada Kina drži ključnu infrastrukturu u Srbiji, Grčkoj i Crnoj Gori, a Indija postaje sve značajniji investitor. To je početak nove geopolitičke realnosti.
NARAVOUČENIJE
Šta je Evropi činiti? Kao prvo, moraju se podsjetiti jedne stare narodne mudrosti: "Bolje spriječiti, nego liječiti." Međutim, upravo sada, dok se sa svih strana gomilaju crveni alarmi, u Briselu i većini evropskih prestonica i dalje dominiraju kratkovide, impulsivne i često sulude politike. Umjesto da se bave suštinskim problemima, evropske elite troše vrijeme na avanture. Trenutna politika više liči na inat nego na strategiju, zbog čega mnogi govore o samoubilačkom kursu.
Posebno zabrinjava koncept takozvanog "štita demokratije", koji Brisel promoviše kao alat protiv dezinformacija, ekstremizma i spoljnih uticaja. Iako na papiru izgleda dobro, pojedini analitičari u tom štitu vide polugu za suzbijanje neistomišljenika i nezavisnih medija.
Smatraju da će na ovaj način, a pod plaštom odbrane evropskih vrijednosti, sprovoditi ideološki motivisane mjere suprotne klasičnoj slobodi govora. Na kraju, ostaje još jedna poslovica: "Ko se na vrijeme ne urazumi, život to uradi". Ako Evropa nastavi da ignoriše signale, upravo će je budućnost, a ne politički protivnici, najsurovije vratiti u realnost.
Muzej pod otvorenim nebom
Prema mišljenju velikog broja stručnjaka, Evropa ulazi u jednu od najkritičnijih decenija u svojoj modernoj istoriji. Oni već godinama upozoravaju da je kontinent na ivici nestanka. "Ako Evropa ne promijeni kurs u narednih pet godina, postaće muzej pod otvorenim nebom", poručuje francuski ekonomista Žak Atali.
Britanski analitičar Daglas Marej išao je još dalje: "Zapad nije u opadanju - on vrši samoubistvo." Ova upozorenja više nisu samo metafore, niti apokaliptična preuveličavanja. Podaci statističkih agencija pokazuju da je u 17 zemalja EU broj novorođene djece najniži otkako se vode moderne statistike, a malo koji kontinent je ikada opstao bez biološkog i kulturnog podmlađivanja.
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.
