BiH ogledalo zapadnog raskola

SARAJEVO - BiH se ponovo našla u žiži međunarodnih političkih rasprava, ali ovaj put ne kao postdejtonsko krizno žarište Balkana, već kao prostor u kojem sve jasnije izbijaju na površinu dublje razlike unutar zapadnog političkog bloka.

Pitanje budućnosti Kancelarije visokog predstavnika (OHR) sve manje je tehničko i administrativno, a sve više poprima obrise strateškog sučeljavanja različitih vizija međunarodnog poretka koje dolaze iz Brisela i Vašingtona.

U tom kontekstu, BiH se sve više profiliše kao ogledni prostor odnosa unutar Zapada, na kojem se prelamaju pitanja intervencionizma, suvereniteta i budućnosti postdejtonskog uređenja, ali i šireg koncepta upravljanja kriznim regijama.

Ovaj sukob pristupa ne ogleda se samo na opštem nivou politike prema BiH, već se najdirektnije reflektuje kroz rad PIK-a i budućnost OHR-a, koji postaju ključno polje institucionalnog i političkog nadmetanja između Vašingtona i Brisela.

Prema pojedinim analizama, upravo BiH, zbog složene unutrašnje strukture i snažnog međunarodnog prisustva, predstavlja jedan od rijetkih preostalih prostora u kojem se vidljivo sudaraju koncept trajnog međunarodnog nadzora i koncept postepenog jačanja domaćeg suvereniteta. U tom smislu, slučaj BiH dobija obrise test-primjera za šire promjene u globalnim odnosima.

POGLED IZ LONDONA

Prema ocjenama pojedinih zapadnih medija, uključujući britanski "Gardijan", zastoj u izboru novog visokog predstavnika nije samo diplomatsko pitanje, već i odraz postepenog slabljenja posthladnoratovskog konsenzusa koji je decenijama oblikovao zapadnu politiku na Balkanu.

Kako se navodi, sve su jasnija dva pristupa. Prvi polazi od stava da je snažno međunarodno prisustvo i dalje neophodno za očuvanje stabilnosti u BiH, dok drugi dovodi u pitanje dugoročnu održivost takvog modela i insistira na postepenom jačanju domaćih institucija uz ograničenu spoljnu ulogu.
U analitičkim krugovima u Londonu i Briselu ovaj raskol se sve češće opisuje kao dio šireg preispitivanja zapadne politike prema postkonfliktnim društvima, u kojem BiH zauzima jedno od ključnih mjesta testiranja različitih koncepata međunarodnog angažmana.

SUŠTINSKE RAZLIKE

U okviru prvog pristupa, koji zastupaju dijelovi evropskih institucija i pojedine članice Evropske unije, smatra se da domaće institucije još nisu u potpunosti konsolidovane i da bi naglo povlačenje OHR-a moglo otvoriti nove političke i bezbjednosne rizike. U tom kontekstu, bonska ovlašćenja i dalje se posmatraju kao važan instrument očuvanja dejtonskog okvira.

S druge strane, u dijelu američkih konzervativnih i strateških krugova sve više preovladava stav da je dugotrajni intervencionizam u BiH izgubio prvobitnu svrhu. U tim analizama ističe se da je međunarodno upravljanje vremenom proizvelo zavisnost domaćih aktera, a ne funkcionalnu i samostalnu državu.

Ove razlike sve se češće tumače kao širi ideološki sukob unutar Zapada, između modela zasnovanog na trajnoj međunarodnoj upravi i koncepta koji insistira na postepenom vraćanju suvereniteta domaćim institucijama.

AMERIČKI PRAGMATIZAM

Dio uticajnih američkih analitičkih centara, uključujući krugove bliske Heritidž fondaciji, iznosi oštriju kritiku postojećeg modela. Džejms Karafano ocijenio je Dejtonski sporazum kao konstrukciju koja je zaustavila rat, ali nije dovela do funkcionalne države.

Prema tim ocjenama, tri decenije međunarodnog angažmana nisu proizvele stabilnost u punoj mjeri, već trajne političke blokade i zavisnost institucija. Kao rješenje se sve češće navodi postepeno gašenje OHR-a i vraćanje pune odgovornosti domaćim političkim akterima.

Sličan pristup zastupaju i pojedini krugovi povezani sa politikom "Amerika na prvom mjestu", koji se zalažu za redefinisanje američkog angažmana u regionu i jačanje ekonomskog pristupa u odnosu na klasični politički intervencionizam.

Iako aktuelna američka administracija nije iznijela formalan plan za Balkan, u strateškim krugovima se već duže vrijeme uočava pomjeranje ka pragmatičnijem pristupu.

VIJETNAMSKI MODEL

Američki stručnjak za upravljanje konfliktima Edvard P. Džozef u jednoj od svojih analiza iznosi stav da bi BiH mogla postati evropski ekvivalent Vijetnamu, odnosno zemlja koja se iz ratnog nasljeđa razvija u ekonomski uspješnu državu zahvaljujući investicijama, obrazovanoj radnoj snazi i blizini tržišta Evropske unije.

Prema njegovoj ocjeni, Dejton je zaustavio rat, ali je zamrznuo konflikt, dok bi novi pristup bio zasnovan na ekonomskom razvoju i takozvanoj "biznis diplomatiji".
Plan uključuje političke, ekonomske i bezbjednosne reforme - reformu izbornog sistema, jačanje entitetske autonomije, slobodne industrijske zone, poreske olakšice i ograničeno međunarodno bezbjednosno prisustvo.

GLOBALNE PROMJENE

Politikolog Dragomir Anđelković za "Glas Srpske" ocjenjuje da sve veće podjele unutar PIK-a predstavljaju pokazatelj dubljih promjena u globalnim odnosima. 

- Neslaganja oko imenovanja novog visokog predstavnika ukazuju na slabljenje dosadašnjeg intervencionističkog konsenzusa i pojavu novih linija razdvajanja unutar zapadnog sveta - kaže Anđelković. 

Slično mišljenje ima i njegov kolega Aleksandar Pavić. Smatra da je pitanje OHR-a i njegove budućnosti postalo jedna od ključnih tačaka razilaženja unutar zapadnog bloka. 

- Zapad više ne funkcioniše kao jedinstven politički sistem sa usaglašenom strategijom prema postkonfliktnim društvima. Sve su vidljivija dva pristupa, jedan koji zadržava logiku intervencionizma i drugi koji se vraća principu suvereniteta i ograničene spoljne uloge - ističe Pavić. 

PROMJENE U SVIJETU

I politički analitičar Đorđe Vukadinović dijeli taj stav, navodeći da pitanje budućnosti OHR-a više nije isključivo vezano za prilike u BiH. 

- Danas postoje različiti pogledi na to da li BiH treba da ostane pod snažnim međunarodnim nadzorom i sa upotrebom bonskih ovlašćenja ili je došlo vreme za veći stepen političke samostalnosti domaćih aktera. Verujem da Vašington neće tek tako odustati od svojih namera i planova. Da ali će pri tom doći i do nekog konsenzusa sa Briselom? Videćemo. Verujem da će na kraju ovi drugi morati popustiti - kaže Vukadinović za "Glas". 

I analitičar Cvijetin Milivojević ukazuje da pitanje visokog predstavnika u BiH sve više prerasta lokalne okvire i postaje dio šireg globalnog preuređenja odnosa moći. 

- BiH je postala jedan od prostora na kojem se najbolje vide promene u međunarodnim odnosima. Debata o OHR-u otkriva da više ne postoji potpuni konsenzus unutar zapadnog sveta o tome kako treba da izgleda buduće uređenje BiH, ali i uopšte sveta. Ovo je klasični primer sukoba globalista i suverenista. Smatram da promene koje su započete, niko ne može zaustaviti - ističe Milivojević.

NOVA DVA IMENA

Nakon odlaska Kristijana Šmita ambasadori Upravnog odbora Savjeta za provođenje mira imenovali su prvog zamjenika visokog predstavnika Luisa Krišoka za vršioca dužnosti do izbora njegovog nasljednika. Fokus pregovora o imenovanju novog visokog predstavnika, prema diplomatskim izvorima, postepeno se pomjera sa ranije pominjanih kandidata, među kojima su bili Italijan Antonio Zanardi Landi i Rene Trokaz, na nova imena kao što su Mauricio Masari i Peter Sorensen, što se u diplomatskim krugovima tumači kao signal promjene odnosa snaga unutar samog PIK-a.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.