ANALIZA: Šta bi se desilo ako SAD povuku vojne snage iz Evrope

BRISEL - Ukoliko aktuelna američka administracija realizuje prijetnje i povuče svoje vojne snage iz Evrope, dalje postojanje NATO-a izgubilo bi svoj suštinski smisao i operativnu svrhu kakvu ima danas.

To za "Glas Srpske" ističe stručnjak za bezbjednost i geopolitiku Sreten Egerić, navodeći da takav scenario nije nimalo nerealan, imajući u vidu promjene u američkoj nacionalnoj bezbjednosnoj strategiji. Prema njegovim riječima, Vašington sve više fokus prebacuje na Indo-pacifički region i Kinu, koju tretira kao ključnog strateškog protivnika.

Kako kaže, NATO, od svog osnivanja 1949. funkcioniše pod dominantnim vođstvom SAD. Ukoliko bi Vašington odlučio da povuče svoje snage i prebaci ih na druga globalna žarišta, od tog saveza bi, prema riječima Egerića ostala samo formalna struktura bez stvarne vojne težine. To bi, kako smatra, bio više istorijski ostatak, nego funkcionalan bezbjednosni sistem. Navodi i da evropski pokušaji da se izgradi sopstveni odbrambeni okvir, često nazivan "evropski NATO", traju decenijama, ali bez konkretnog i trajnog rezultata.

- Brisel već dugo pokušava da izgradi takvu strukturu, ali se sve u praksi svodi na političke deklaracije i strateške planove. Evropa nema dovoljne energetske resurse, niti jedinstvenu političku volju da takav sistem iznese do kraja - ističe Egerić.

Berlin i Pariz

Prema njegovoj ocjeni, čak i u slučaju formiranja novog evropskog bezbjednosnog okvira, on bi bio organizovan hijerarhijski, u obliku "koncentričnih krugova", pri čemu bi jezgro činile Francuska, Njemačka i Velika Britanija. Egerić naglašava da bi ove tri sile u potencijalnu novu bezbjednosnu arhitekturu ušle iz različitih, često suprotstavljenih motiva. Njemačka, kako kaže, nastoji da smanji zavisnost od američkog vojnog prisustva i postepeno ojača sopstvene odbrambene kapacitete, što bi u perspektivi moglo uključiti i razvoj naprednijih vojnih sposobnosti i veći stepen strateške samostalnosti. Krajnji cilj Berlina, da politički i vojno postane dominantna evropska sila.

Francuska, s druge strane, u toj priči bi vjerovatno pokušala da zadrži ulogu ključnog evropskog vojnog i političkog faktora, uz istovremeno ograničavanje njemačkog uticaja, dok Velika Britanija, prema ocjeni Egerića, svoju poziciju gradila kroz održavanje ravnoteže snaga i kontrolisane nestabilnosti, a ne kroz dublju integraciju u evropske strukture.

Rok trajanja

Direktor Evroazijskog bezbjednosnog foruma, penzionisani general Mitar Kovač, smatra da se svijet nesumnjivo nalazi u fazi duboke transformacije globalne političke i bezbjednosne arhitekture, što neminovno utiče i na NATO kao instituciju. On ističe da svaki vojni savez ima svoj istorijski vijek trajanja, pa tako i NATO, te da se u Vašingtonu sve češće razmatra mogućnost redefinisanja ili smanjenja angažmana u Evropi. Prema njegovim riječima, to proizilazi iz procjene da SAD više ne mogu samostalno da oblikuju bezbjednosni balans u Evropi, posebno u uslovima dugoročnog nadmetanja sa Rusijom.

Politikolog Aleksandar Pavić dijeli stav da se američko vojno prisustvo u Evropi može mijenjati, posebno ukoliko Vašington nastavi da smanjuje interes za direktno konfrontiranje sa Rusijom. On ocjenjuje da bi eventualno povlačenje američkih snaga značilo kraj NATO-a u sadašnjem operativnom obliku, jer bi savez ostao bez ključnih stubova - logistike, obavještajne podrške i globalne infrastrukture za projekciju moći.

Kada je riječ o Ukrajini, Pavić ističe da se ona sve više pozicionira kao ključni vojni i bezbjednosni faktor u evropskoj arhitekturi.

– Ukrajina danas ima jednu od najiskusnijih armija u Evropi, uz stanovništvo koje je visoko mobilisano i prilagođeno ratnim uslovima. Zbog toga se sve češće posmatra kao potencijalni strateški partner u novoj bezbjednosnoj strukturi usmjerenoj prema Rusiji - navodi Pavić.

On podsjeća i na nedavne dogovore Kijeva i Berlina o odbrambenoj saradnji, koji uključuju isporuke protivvazdušnih sistema, razvoj dronova i zajedničke industrijske vojne projekte.

Koalicija voljnih

Unutar EU sve ozbiljnije se razmatraju scenariji koji bi omogućili funkcionisanje evropskog bezbjednosnog sistema u slučaju smanjenja ili potpunog povlačenja Sjedinjenih Američkih Država iz NATO-a. Prema zapadnim diplomatskim izvorima, ovaj koncept nije zamišljen kao zamjena za Alijansu, već kao mehanizam očuvanja operativne stabilnosti u promijenjenim geopolitičkim uslovima. Ključni izazov predstavljao bi nedostatak američkih kapaciteta u oblastima protivvazdušne odbrane, obavještajnih sistema, strateškog transporta i nuklearnog odvraćanja, koji su danas temelj postojeće bezbjednosne strukture.

Ideja evropske odbrambene autonomije dobila je dodatni zamah nakon političkih poruka iz Vašingtona, uključujući i izjave o preispitivanju obaveza prema saveznicima. U Evropi je to protumačeno kao signal da je potrebno pripremiti alternativne bezbjednosne mehanizme, bez obzira na to da li će do stvarnog američkog povlačenja uopšte doći.

Posebno se ističe promjena stava Njemačke, koja je ranije bila jedan od najpouzdanijih oslonaca američke bezbjednosne politike u Evropi, a sada sve više razmatra veću stratešku samostalnost. Kao ključni akteri potencijalne nove evropske odbrambene strukture najčešće se pominju Njemačka, Francuska, Velika Britanija, Poljska i nordijske države, koje se sve češće posmatraju kao neformalna „koalicija voljnih“ unutar postojećeg NATO okvira. U tom kontekstu, Ukrajina se sve više pozicionira kao prva linija evropske bezbjednosti i jedan od ključnih elemenata odvraćanja u odnosu na Rusiju.

Velike prepreke

Iako EU razvija zajedničke odbrambene projekte kroz mehanizme kao što su PESKO i Evropski odbrambeni fond, i dalje postoje strukturna ograničenja u njihovoj primjeni. Cijeli NATO sistem i dalje je u velikoj mjeri zasnovan na američkoj vojnoj infrastrukturi – od komandovanja i logistike do obavještajne podrške i strateškog planiranja. Vrhovni komandant savezničkih snaga u Evropi tradicionalno je američki general, a nijedna evropska država trenutno nema kapacitet da preuzme tu ulogu bez dubinske transformacije sistema.

Jedan od ključnih izazova ostaje i američki nuklearni kišobran, koji predstavlja osnovu strategije odvraćanja u Evropi, kao i tehnološka zavisnost od američkih satelitskih i obavještajnih sistema. Pored toga, Evropa je u velikoj mjeri oslonjena na američku tehnološku infrastrukturu, što dodatno ograničava mogućnost potpune strateške autonomije. U slučaju smanjenja američkog prisustva, evropske države morale bi da rješavaju niz složenih strateških pitanja – od protivvazdušne odbrane i logistike, do komandovanja i brze mobilizacije trupa u kriznim situacijama. Kao dio potencijalne nove bezbjednosne strategije sve češće se pominje i ponovno uvođenje vojnog roka u pojedinim evropskim državama. Taj sistem je u većini zemalja ukinut nakon Hladnog rata, ali bi u novim okolnostima mogao postati ključan instrument popune vojnih kapaciteta i rezervnih snaga. Primjer se često traži u Finskoj, koja je zadržala model obaveznog služenja vojnog roka i razvila sistem visoke vojne spremnosti.

Evropa paralelno nastoji da ubrza proizvodnju ključnih vojnih sistema, posebno u oblastima u kojima zaostaje za SAD - protivpodmorničkom ratovanju, svemirskim sistemima, dopuni goriva u vazduhu, hipersoničnom naoružanju i vazdušnoj mobilnosti. Posebno se razvijaju zajednički projekti Njemačke i Velike Britanije u oblasti naprednog naoružanja, kao i u segmentu bespilotnih sistema i protivdronske odbrane. Ipak, uprkos svim inicijativama, ključna ograničenja evropske bezbjednosne arhitekture i dalje ostaju u domenu američke tehnologije, obavještajnih kapaciteta i nuklearnog odvraćanja. Zbog toga se sve češće otvara suštinsko pitanje da li Evropa može izgraditi potpuno autonoman odbrambeni sistem.

Kontingent

Trenutno se u Evropi nalazi oko 84.000 američkih vojnika, raspoređenih u stalnim i rotacionim snagama. Najveći dio je u Njemačkoj (između 35.000 i 40.000), zatim u Poljskoj (više od 10.000) i Italiji (između 12.000 i 15.000). U Velikoj Britaniji je stacionirano oko 10.000 do 12.000 vojnika, dok su manji kontingenti prisutni u Rumuniji, Španiji i baltičkim državama. Američke baze u Evropi nisu samo vojne tačke raspoređivanja, već složeni sistemi komandovanja, komunikacija, logistike i obavještajnog nadzora. U pojedinim slučajevima one funkcionišu kao centri globalnih operacija, koji pokrivaju i Afriku, Bliski istok i Atlantik.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.