Ugroženo poslovanje BHANSA-e

SARAJEVO - U trenutku kada bezbjednost vazdušnog saobraćaja u Bosni i Hercegovini zavisi od pravne borbe vođene daleko od centara kontrole letenja, Agencija za pružanje usluga u vazdušnoj plovidbi BiH (BHANSA) suočava se s najozbiljnijom krizom od svog osnivanja.

Zbog međunarodnog arbitražnog spora između Bosne i Hercegovine i slovenačke kompanije Viadukt d. o. o. Portorož privremeno je obustavljen prenos prihoda BHANSA-e, iako ni ova institucija ni sektor vazdušnog saobraćaja nisu povezani s predmetnim slučajem niti snose odgovornost za nastalu situaciju. Ova blokada dovela je u pitanje kontinuitet i bezbjednost vazdušnog saobraćaja – sektora od ključne važnosti za Bosnu i Hercegovinu, zemlju smještenu u srcu jugoistočne Evrope, gdje vazdušni saobraćaj ima značajnu ulogu u podsticanju privrednog rasta, naročito kroz turizam i međunarodnu trgovinu.

Direktor BHANSA-e Davorin Primorac ističe ozbiljnost trenutne situacije, ali i ponos zbog profesionalnosti i posvećenosti koju su pokazali zaposleni i cijela institucija u suočavanju s ovim izazovom.

Iako je BHANSA izgubila pristup sopstvenim prihodima od rutnih naknada koji čine 90% ukupnih prihoda, bezbjednost vazdušne plovidbe ni u jednom trenutku nije bila ugrožena. Zaposleni su, suočeni s finansijskom nesigurnošću i egzistencijalnim izazovima, pokazali visok nivo profesionalnosti i solidarnosti, svjesni odgovornosti koju imamo kako prema našoj državi, putnicima i aviokompanijama, tako i prema međunarodnoj reputaciji Bosne i Hercegovine – ističe direktor BHANSA-e Davorin Primorac, te dodaje da je Uprava BHANSA-e u stalnoj komunikaciji s reprezentativnim sindikatom radi pravovremene i transparentne razmjene informacija o svim daljim koracima i razvoju situacije.

Na ivici operativnosti

Finansijska blokada dovela je BHANSA-u do ivice operativne održivosti. Zbog blokade računa suočena je s nemogućnošću plaćanja osnovnih troškova: održavanja tehničkih sistema, obuke i licenciranja kontrolora letenja, javnih usluga te, što je najosjetljivije, isplate plata zaposlenima.

Kako bi premostila finansijsku krizu, BHANSA je institucijama BiH uputila zahtjev za finansiranje troškova BHANSA-e na privremenoj osnovi u skladu s članom 23. Zakona o Agenciji za pružanje usluga u vazdušnoj plovidbi BiH, koji predviđa da će, u slučaju nemogućnosti pokrivanja troškova nastalih od BHANSA-e pri pružanju usluga u vazdušnoj plovidbi, institucije Bosne i Hercegovine snositi nepokriveni dio troškova. To je rezultiralo odlukom kojom se odobrava privremeno finansiranje do kraja trećeg kvartala, a koja je donijeta na 77. sjednici Savjeta ministara BiH 22. aprila 2025. godine

Odluka o privremenom finansiranju koju je donio Savjet ministara Bosne i Hercegovine, na čelu s predsjedavajućom Borjanom Krišto, stigla je u ključnom trenutku. Time je omogućeno BHANSA-i da zadrži operativni kapacitet i neometano provodi planirane aktivnosti bez potrebe za rebalansom finansijskog plana. Ovom odlukom Savjet ministara pokazao je državničku odgovornost i jasno razumijevanje strateške uloge BHANSA-e, kao i važnosti vazdušnog prostora kao resursa od državnog značaja – naglašava Primorac.

Ipak, upozorava da BHANSA i dalje djeluje u vanrednim okolnostima, s obzirom na to da je donesena odluka privremena. Ona ostavlja prostor Ministarstvu finansija i trezora BiH da, ako se ukaže potreba, izvrši dodatno umanjenje odobrenog iznosa, koji je već prethodno smanjen za 3 miliona KM u odnosu na iznos koji je BHANSA tražila. Takođe, napominje da blokada računa i dalje nije ukinuta te ostaje neizvjesno kada i iz kojih izvora će biti izvršena isplata prema Viaduktu.

Prema procjenama, proces deblokade računa u Eurocontrolu mogao bi trajati i do 18 mjeseci. U tom periodu BHANSA bi morala stalno iznova tražiti odobrenje za privremeno finansiranje, a prema riječima Primorca, “finansijska neizvjesnost vezana za usvajanje budžeta institucija Bosne i Hercegovine, mogućnost nastavka i održavanja kontinuiteta režima privremenog finansiranja BHANSA-e stvara ogroman pritisak i nesigurnost u daljem funkcionisanju sistema pružanja usluga kontrole letenja”.

BHANSA je dužna da se pripremi i za najnepovoljnije scenarije, te je već preduzela odgovarajuće mjere predostrožnosti – odgodu isplate plata, optimizaciju poslovanja, kao i aktivaciju kreditnih instrumenata preko domaćih finansijskih institucija, i to sve s jednim ciljem: zadržati bezbjednost i kontinuitet vazdušnog saobraćaja kao apsolutni prioritet.

Borba za pravnu zaštitu

Ostvarivanje prihoda od rutnih naknada u Evropi reguliše se kroz sistem u kojem sredstva korisnika – avioprevoznika prikuplja Eurocontrol i dalje ih usmjerava ka nacionalnim pružaocima usluga u vazdušnoj plovidbi. Iako BHANSA nije povezana s arbitražnom presudom u slučaju „Viadukt“, Eurocontrol je, na osnovu sudskih naloga iz Belgije, 21. marta 2025. godine obustavio sve daljnje isplate prihoda ostvarenih na osnovu rutnih naknada u svrhu prinudne naplate.

– To nije samo pravno problematično već i izuzetno rizično. Neprofitna institucija poput BHANSA-e, koja osigurava bezbjednost vazdušnog saobraćaja, ne smije biti pogođena posljedicama sporova s kojima nije povezana – ističe Primorac. – Ovdje nije riječ samo o BHANSA-i već o povjerenju u međunarodni sistem kontrole vazdušnog saobraćaja. Danas je na udaru vazdušni saobraćaj u Bosni i Hercegovini, juče je bio u Španiji, Rumuniji i Albaniji, a sutra se ista situacija može dogoditi u bilo kojoj drugoj zemlji članici Eurocontrol-a. Prekid vazdušnog saobraćaja u bilo kojoj državi mogao bi izazvati ogromne negativne posljedice, koje je teško i zamisliti – dodaje.

Nakon što je obaviještena o blokadi sredstava, BHANSA je odmah pokrenula sve pravne i diplomatske mehanizme. Apeli su upućeni Evropskoj komisiji, Eurocontrol-u i belgijskim vlastima u cilju ubrzane ratifikacije dodatnog protokola sporazuma o sjedištu Eurocontrol-a, koji bi mogao osigurati pravnu zaštitu sredstava od budućih blokada i finansijsku stabilnost cjelokupnog sistema naplate rutnih naknada u Evropi.

– Kraljevina Belgija tretira ovo pitanje kao prioritet, ali predstoji nam diplomatska i politička borba da se osigura široka podrška za ratifikaciju. Pružaoce usluga u vazdušnoj plovidbi, a samim tim i BHANSA-u, treba tretirati kao kritičnu infrastrukturu država članica Eurocontrol-a, njihovih privreda i saobraćajnog povezivanja. Na tome ćemo insistirati jer sistem mora biti otporan na ovakve izazove – objašnjava Primorac.

Paralelno s tim, BHANSA pokreće pravne postupke pred belgijskim sudovima u cilju osporavanja izvršnog naloga.

– U pravnoj borbi imamo snažnu podršku međunarodnih partnera, uključujući Eurocontrol, CANSO, FAB CE, kao i međunarodnih, regionalnih i BHANSA-inih sindikata i udruženja kontrolora letenja, na čemu izražavamo iskrenu zahvalnost – naglašava Primorac.

Od osnivanja do regionalnog lidera

Ova kriza posebno je bolna jer dolazi u trenutku kada je BHANSA konačno ušla u fazu konsolidacije, nakon što je prošla višegodišnji put izgradnje – od osnivanja 2009. godine do regionalnog lidera i strateškog partnera u civilnom vazduhoplovstvu.

U procesu uspostavljanja, BHANSA je 2014. godine od postojećih institucija civilnog vazduhoplovstva na entitetskom i državnom nivou preuzela zaposlene i nadležnosti iz oblasti pružanja usluga u vazdušnoj plovidbi.

– Integracijom institucija civilnog vazduhoplovstva ostvareno je značajno, za oko 10 miliona KM godišnje, finansijsko rasterećenje budžeta oba entiteta, kao i državnog budžeta – naglašava Primorac.

Istorijsko dostignuće BHANSA-e bilo je preuzimanje usluga oblasne kontrole letenja od susjednih pružalaca usluga u Hrvatskoj i Srbiji. Ovaj proces odvijao se u dvije faze, a okončan je 5. decembra 2019. godine, kada je Bosna i Hercegovina preuzela potpunu odgovornost za kontrolu gornjeg vazdušnog prostora između 10.000 i 20.000 metara, u kojem se odvija više od 80% ukupnog vazdušnog saobraćaja u zemlji.

– Preuzimanje kontrole letenja u jednoj od najprometnijih regija označilo je potpunu integraciju Bosne i Hercegovine u evropski vazdušni saobraćaj. Povjerenje koje su BHANSA-i ukazale evropske institucije za bezbjednost vazduhoplovstva i korisnika usluga pokazatelj je naše tehničke i operativne zrelosti – ističe Primorac, dodajući: – Takođe, BHANSA je prepoznata kao važan partner i uključena je u pružanje podrške Danskoj u procesu preuzimanja kontrole nad vazdušnim prostorom Grenlanda, što potvrđuje našu stručnost i ugled u evropskom vazduhoplovnom sektoru – istakao je Primorac, za Večernji.ba.

Danas BHANSA upravlja Centrom oblasne kontrole letenja (BHACC) s dvjema operativnim jedinicama – u Sarajevu i Banjoj Luci te četirima jedinicama prilazne i aerodromske kontrole letenja na međunarodnim aerodromima – u Sarajevu, Mostaru, Tuzli i Banjoj Luci. U cilju osiguravanja najboljih uslova za pružanje usluga u vazdušnoj plovidbi, BHANSA sprovodi kontinuirana ulaganja u infrastrukturu, modernizaciju opreme i ljudske resurse. Jedno od trenutno najvećih kapitalnih ulaganja je nabavka novih i revitalizacija postojećih radarskih sistema radi uvođenja radarske kontrole letenja na međunarodnim aerodromima u Banjoaluci, Mostaru i Tuzli.

– Kroz kontinuiranu modernizaciju sistema radimo na jačanju kapaciteta i bezbjednosti vazdušnog saobraćaja, stvarajući uslove za dolazak većeg broja aviokompanija, bolju povezanost BiH s drugim regionima te snažniji razvoj turizma, investicija i lokalne privrede – ističe Primorac.

Usporedo, BHANSA kao pouzdan partner evropske zajednice aktivno učestvuje u evropskim inicijativama za modernizaciju, digitalizaciju i povećanje efikasnosti vazdušnog saobraćaja. U saradnji s Hrvatskom kontrolom vazdušne plovidbe (HKZP) i Agencijom za kontrolu letenja Srbije i Crne Gore (SMATSA), BHANSA je još 2015. godine pokrenula koncept uspostavljanja prostora slobodnog planiranja letenja bez ruta, koji je kasnije proširen i na druge pružaoce usluga u Austriji, Sloveniji, Sjevernoj Makedoniji, Albaniji i Italiji.

– Koncept slobodnog planiranja letenja omogućio je aviokompanijama da planiraju najkraće moguće rute kroz integrisani vazdušni prostor više zemalja, što je rezultiralo smanjenjem potrošnje goriva i emisije CO₂, smanjenjem troškova i pozitivnim uticajem na životnu sredinu. BHANSA-in doprinos ovim inicijativama prepoznala je i nagradila Evropska komisija – za izvrsnost u poslovanju – ističe Primorac.

Nastavak

I dok se pravni postupci vode, a diplomatski apeli nastavljaju, kontrolori letenja BHANSA-e profesionalno bdiju nad nebom BiH. Uprkos krajnje neizvjesnoj situaciji, u punom su jeku pripreme za predstojeću ljetnju sezonu, koja bi, prema svim pokazateljima, mogla biti najfrekventnija do sada. Naime, saobraćaj neprestano raste, a kao ilustracija tog trenda navode se rekordne brojke iz jula 2024. godine – čak 54.470 letova tokom mjeseca i 1903 leta u samo jednom danu. Osim toga, saobraćaj u prvom kvartalu 2025. godine bio je veći za 15% u odnosu na isto razdoblje 2024. godine. Cijeli sektor vazdušnog saobraćaja suočava se s velikim izazovima s obzirom na kontinuirani rast saobraćaja, ekspanziju upotrebe bespilotnih letjelica te sve specifičnije zahtjeve za uslugama civilnog, vojnog, opšteg i sportskog vazduhoplovstva.

Mijenja se i regulatorni okvir na nivou EU, dolazi do ubrzanog razvoja tehnologije te uvođenja novih usluga s kojima se BHANSA, kao dio globalne industrije vazdušnog saobraćaja, mora uskladiti. Upravo u svjetlu tih intenzivnih operativnih izazova BHANSA, uz trenutnu borbu za rješenje aktuelne krize, sve snažnije usmjerava fokus ka budućnosti.

Usvajanje zakona o izmjenama i dopunama Zakona o Agenciji za pružanje usluga u vazdušnoj plovidbi BiH ključno je za dalje strateško jačanje kapaciteta BHANSA-e u skladu s međunarodnim standardima ICAO-a i regulativom Evropske unije.

– Izmjene zakona predstavljaju temelj za konkretne iskorake u budućnost. Prije svega, omogućuju realizaciju izgradnje dviju novih međunarodnih vazdušnih luka u Bihaću i Trebinju, što je značajno za dalje povezivanje zemlje sa svijetom – objašnjava direktor BHANSA-e Davorin Primorac.

Novi zakon takođe predviđa osnivanje tzv. preduzeća-kćerki – privrednih društava unutar BHANSA-e specijalizovanih za nove i sve traženije usluge na tržištu vazdušnog saobraćaja kao što su upravljanje letovima bespilotnih letjelica (dronova), umjeravanje radionavigacionih sistema, validacija letnih procedura te izrada i pružanje preciznih elektronskih podataka o terenu i preprekama.

No, najveći strateški iskorak BHANSA-e odnosi se na osnivanje Centra za obuku kontrolora letenja, gdje će se školovati kontrolori kako za potrebe BiH, tako i za međunarodno tržište. Tako će se zadržati stručna radna snaga u zemlji, ojačati konkurentnost BHANSA-e i ostvariti novi izvori prihoda.

– Ovu smo instituciju izgradili na temelju znanja, predanosti i međunarodnih standarda, postavši prepoznat i cijenjen partner u evropskoj zajednici. S obzirom na to, naša je odgovornost prevladati ovu krizu, ne samo u interesu BHANSA-e već i u interesu svih građana BiH te bezbjednosti evropskog vazdušnog saobraćaja – zaključuje Primorac.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.