Teška sudbina srpskog naroda u središtu Livanjskog kantona: Nema življa, nema ni jezika

Srpski narod je ostavio neizbrisiv trag na brojnim adresama gdje ga danas ipak, gotovo da i nema. A s njim ni srpskog jezika niti ćirilice. Takva ga je sudbina zadesila u Livnu, središtu današnjeg Kantona deset u kojem su nekada, ne tako davno, oba pisma išla rame uz rame.

Livno je gradsko naselje i sjedište istoimenog grada u jugozapadnom dijelu FBiH, u takozvanom Livanjskom kantonu u kojem su i najveće povratničke, većinski srpske opštine – Drvar, Glamoč i Bosansko Grahovo.

Prema popisu stanovnika iz 2013. godine na teritoriji grada bilo je oko 37.000 stanovnika, od čega tek nešto više od 140 onih koji su se izjasnili kao Srbi. Danas bi se mogli i na prste izbrojati.

Istorijat

Livno se prvi put spominje 892. godine u Povelji kneza Mutimira, što ga čini jednim od najstarijih gradova u BiH. Istorijski zapisi iz 19. vijeka svjedoče o brojnosti pravoslavnog stanovništva. Fra Ivan Franjo Jukić je 1845. godine zabilježio da je u Livanjskom polju živjelo približno 10.000 pravoslavnih stanovnika.

Srbi su se, prema tim navodima, bavili trgovinom, zanatstvom, stočarstvom i drugim privrednim djelatnostima, a posebno su se isticale trgovačke porodice koje su učestvovale u privrednom životu, tada važnog trgovačkog središta na prostoru Bosne.

Jedan od najznačajnijih tragova srpskog naroda u istoriji Livna jeste njegov doprinos razvoju školstva.

Prema istraživanjima i istorijskim podacima, koje je predstavio Branko Dokić, pri Srpskoj pravoslavnoj crkvi u Livnu 1820. godine počela je sa radom Srpska pravoslavna škola, koja se navodi kao jedna od najranijih organizovanih osnovnih škola u BiH.

Ta činjenica govori o značaju koji su livanjski Srbi pridavali obrazovanju, pismenosti i vaspitanju. Škola nije bila samo mjesto sticanja znanja već i prostor očuvanja jezika, ćirilice, kulture i duhovnosti.

Glavna pravoslavna crkva u Livnu je crkva Uspenja presvete Bogorodice. U izvorima piše da je sagrađena 1859. kao najstarija pravoslavna bogomolja u Livanjskom polju.

Danas pripada Eparhiji bihaćko-petrovačkoj SPC i ima status nacionalnog spomenika BiH. Ova svetinja spada u red značajnijih pravoslavnih hramova u BiH, a poznata je i po bogatoj zbirci starih ikona, iz perioda od 15. do 19. vijeka, koje su obrađivane i čuvane, te drugim crkvenim dragocjenostima.

I upravo je Srpska pravoslavna parohija livanjska igrala važnu ulogu u organizovanju nastave i očuvanju srpskog jezika, ćirilice i književnosti.

Gdje je jezik?

Srpski jezik, generalno, ima veliki značaj za očuvanje nacionalnog, kulturnog, duhovnog identiteta srpskog naroda u Livnu iz čega proizilazi  da je njegovo izučavanje važan dio obrazovanja kako bi, u prvom redu djeca i mladi, upoznali maternji jezik, književnost, istoriju i kulturno nasljeđe.

Međutim, za razliku od susjednih Bosanskog Grahova, Glamoča i Drvara, u Livnu se u redovnim osnovnim i srednjim školama nastava odvija po planu i programu na hrvatskom jeziku, dok srpski jezik nije uvršten u redovni školski sistem za malobrojne učenike srpske nacionalnosti.

Za djecu srpske nacionalnosti povremeno su organizovani oblici dopunske nastave i radionica. Jedna od takvih bila je Škola srpskog jezika i književnosti "Jovan Sundečić" u tamošnjem parohijskom domu 2017. koju je organizovala Srpska pravoslavna parohija livanjska.

Nazvana je po Jovanu Sundečiću, srpskom pjesniku, svešteniku i diplomati iz Livna, koji je bio i dvorski sekretar kod kralja Nikole Petrovića, ali i njena vrata su se zatvorila.

- Ne postoji više. U osnovnim školama je dvoje srpske djece, a u srednjoj koje više, a dovoljno sve govori da je prosjek godina na području parohije 74,9 – rečeno je za "Glas" na toj adresi.

Da školice nema više priča i Ana Krišto, nastavnica koja je svojevremeno radila na tom projektu, a danas predaje srpski jezik u Bosanskom Grahovu.

- Oni koji su to pohađali već su odrasli ljudi. Jedna djevojčica putuje sa mnom u Grahovo. Program školice je sadržan u Svetosavskom kampu koji prerasta već u lijepu tradiciju, a moji učenici najviše vole srpske narodne pjesme, novele, bajke. Zmaja, Jakšića, Šantića – kazala je Krišto za "Glas".

Bolja vremena

Da život srpskog življa nije lak, ne krije ni predsjednik Skupštine Udruženja „Ognjište“ iz Gubina kod Livna Nedeljko Vukovljak.

- Tu smo, ali kao da nas nema. Sve što smo radili, bilo je samoinicijativno. Bio sam svojevremeno na razgovoru kod načelnika Livna. Lijepo smo pričali, zapisivao je, ali nema poslije ničega. Ni kontakta, ni odgovora – rekao je Vukovljak čije je školovanje vezano za ovaj kraj.

- Osnovnu i srednju školu sam završio u Livnu. I u to vrijeme bilo je onih koji nisu znali srpski jezik i ćirilicu, ali ne srpskih, nego hrvatskih. Prije je bilo obavezno da se jedan pismeni rad piše ćirilicom, drugi latinicom. To je bilo uslov tada  u školi – prisjetio se Vukovljak.

Riznica

U bogatoj crkvenoj riznici, prema dostupnim izvorima, ima oko 80 starih ikona, te je po obimu i istorijskoj vrijednosti treća pravoslavna crkva u BiH. Budući da je posvećena Uspenju presvete Bogorodice najviše ikona nosi Bogorodičin lik. Ikone su stvarane u periodu od 15. do 19. vijeka, a radili su ih srpski, makedonski, grčki, kritski i drugi ikonopisci.

Crkva je zapaljena 28. juna 1992. godine, ali je u međuvremenu obnovljena te vrijednosti sačuvane.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.