Saša Srećković, etnolog, za "Glas" otkriva sve o vjerovanjima u vezi sa Vaskrsom

Koliko sela, toliko običaja. Ta rečenica najbolje oslikava svu šarolikost narodnih vjerovanja i običaja, pogotovo u dane velikih svetaca i praznika pa se tako, mahom u zavisnosti od toga gdje smo, svašta može čuti - da žene ne šiju ni peru sve do Spasovdana "zbog grada", da se o Velikom četvrtku otvaraju Rajska vrata i u raju vidi sve što se taj dan udeli sirotinji do priča o koprivi kao "zaštitniku". Ne kuvaju se jela, već samo mlada kopriva, jer "neće grom u koprive", a u nekim krajevima znaju i da kroz igru prikažu svoje običaje.

Detalje o još živim običajima i narodnim vjerovanjima, ali i onim koji su već prešli ili su na pragu zaborava za "Glas Srpske" otkrio je etnolog Saša Srećković, koji je muzejski savjetnik u Etnografskom muzeju Srbije.

- U periodu velikog posta, naročito u vreme strasne-stradalne sedmice na snazi su uglavnom razni tabui koji proizlaze iz verovanja o tome kako se treba pripremiti za najveći hrišćanski praznik - kaže na početku.

Vaskrs pada uvijek u nedelju, u sedmici poslije prvog punog mjeseca poslije proljećne ravnodnevice. Pravoslavni Vaskrs se može obilježavati između 4. aprila i 8. maja, a najvažniji običaj je farbanje jaja. Ipak, gotovo je nemoguće proveriti izvore o prvim tragovima farbanja jaja pa ih svi uzimaju zdravo za gotovo.

- Uskrs se verovatno obeležava od drugog ili trećeg veka naše ere. Crvena boja je oduvek asocirala na krv, odnosno životvornost i snagu, a posebno od pojave Isusa Hrista i njegovog stradanja za ceo ljudski rod. Što se tiče jaja, postoje tragovi u gotovo svim starim i velikim civilizacijama Antike (Feničani, Vavilon, Egipat, kulture Dalekog istoka) da je jaje smatrano izvorom života, (ponovnog) rađanja i rađanja sveta uopšte. U tim elementima bi trebalo tražiti izvore ovog običaja - tvrdi ovaj etnolog.

Upravo o prvom, crvenom jajetu koje biva ofarbano pred dan Vaskrsa postoji i dosta izreka, ali i pitanja - gdje ga držati tokom godine i šta se radi s njim nakon što Vaskrs prođe.

- Prvo farbano jaje (a veruje se i prvo jaje koje kokoška izlegne pre svitanja na Veliki petak) čuva se u kući kao čuvarkuća da bi štitilo kuću i ukućane od svih zala do naredne godine. Verovatan izvor verovanja je gotovo univerzalna važnost prve radnje koja se obavlja o značajnim datumima i praznicima, a koja predskazuje ishod i posledice te radnje u narednom, obično oročenom periodu. Čuvarkuća se drži na nekom istaknutom mestu u kući - posle godinu dana ona se obično zakopa u dnu bašte ili se slomi pa se njene korube zajedno s blatom i balegom ugrađuju u nadvratnik kuće ili se na primer bacaju u mravinjak "da bi kokoške obilato nosile" i slično. Prema tome, blagotvorno dejstvo čuvarkuće se nastavlja i posle godinu dana - ističe Srećković.

Dosta polemike se vodi i o prisustvu simbola koji prikazuju ili asociraju na zečeve. Na pitanje da li je to u duhu pravoslavlja, odgovara da je teško govoriti o "čistoti duha" pojedinih tradicija u globalizovanom svijetu.

- Svakako je lakše čuvati tradiciju u izvornom, autentičnom obliku, u nekim izolovanim područjima. Zec kao simbol se više vezuje za katoličku i protestantsku tradiciju, ali su ga uticaji i prožimanja, migracije, mediji i slično, poput još nekih drugih tradicija, proširili do naših prostora. Zec je, između ostalog, simbol plodnosti u više različitih tradicija, u starini je verovatno bio žrtvena životinja. Iz germanskih i anglosaksonskih kulturnih krugova su se proširili takvi elementi i do nas. Ne vidim ništa loše u tome - poručio je Srećković.

I dok se danas uglavnom izdvaja nekoliko glavnih običaja u dane Vaskrsa, ima onih koji su zaboravljeni. Počesto upravo etnolozi pominju onaj da se od ranog jutra djeca i svi ukućani umivaju vodom, nenačetom vodom, u kojoj je bio zdravac, bosiljak i crveno jaje, te traženje poklona u cvijeću.

Srećković kaže da su, ipak, običaji i vjerovanja prilično ujednačeni između različitih mjesta i regiona pa je tako i s vaskršnjim. Neki su nestali, rijetki su se držali.

Za ovu priliku poželio je da istakne pojedine stare običaje s dosta elemenata igre, iz južne Srbije i sa Kosova i Metohije, poput "Drelje Ogorelje", "Pauna i paunice" i "Taratita Ježa".

- Srbi u Bujanovcu i okolini neguju neobičan običaj trećeg dana Uskrsa i nazivaju ga "Drelja Ogorelja". U karnevalskoj atmosferi pravi se svadbeno veselje kao vid sećanja na dovitljive pretke, koji su na prvu bračnu noć turskom begu umesto neveste poslali muškarca Drelju Ogorelju preobučenog u žensku odeću. Beg je, pisali su hroničari, navodno oprostio Srbima što su ga prevarili, ali nikad više nije posezao za srpskim snajama. Na imitaciji svadbe i mladoženju i mladu glume muškarci - naveo je Srećković.

"Paun i paunica" je djevojačka igra koja se igrala u Prvoneku do 1960. godine na treći dan Uskrsa i na Đurđevdan. Običaj je i kasnije bio prisutan kod srpskog stanovništva na Kosovu i Metohiji.

- Devojke u kolu igraju i pevaju. Dve najstarije udavače, zakićene kukurekom i s pregrštom ovog cveća u ruci kreću se u krugu kola, jedna prema drugoj. Jedna je paun, a druga paunica. Starije žene granama i motkama brane kolo od momaka koji žele da ga probiju i da poljube pauna i paunicu. U Svetoj Petki kod Klenika sve do 1960. godine trećeg dana Uskrsa bila je muzičko-scenska igra "Taratita-Ježa". Devojke igraju i pevaju. U sredini kola hodaju dve devojke koje predstavljaju mladoženju i snahu. "Snaha" drži lutku, koja se naziva Taratita Ježa i skriva je ispod fute ili u prsima. Momci nastoje da prekinu kolo i da ugrabe lutku. Posle igre i pevanja lutka se rastura i pada. U drugom delu igre jedne devojke se uhvate za ruke i podignu ih, a druge pevaju: "Šir’te porte, portari" i provlače se - otkrio je Srećković za "Glas Srpske".

BROJ 2707

Kolekcija uskršnjih jaja Etnografskog muzeja u Beogradu broji oko 1.200 komada. Za jedno od najstarijih u kolekciji smatra se ono s inventarnim brojem 2707.

- Bojeno je u varzilu i šarano voskom. Ističe stilizovane geometrijske motive. Šare su bele boje. Uzdužnom linijom je podeljeno na dve polovine u kojima se nalazi po jedna šara u obliku stilizovanih kuka i jezičaka sa tačkicama. Valjevska Kolubara, nabavljeno je 1900. godine, ali je svakako starije (verovatno da je bilo među ona 143 jajeta iz etnografskog odseka Narodnog muzeja, koja su izlagana na svetskim izložbama u drugoj polovini 19. i početkom 20. veka). Predstavljena su uskršnja jaja s područja Srbije i bivše Jugoslavije. Najzastupljenija su iz krajeva: Valjevo, Šabac, Loznica, Beograd, Čačak, Kragujevac, Novi Sad, Subotica, zatim Kosovo i Metohija i drugih - rekao je Srećković.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.