Grandiozno djelo srpskih rodoljuba

Složena političko-bezbjednosna situacija uzrokovana narastanjem jugoslovenske krize dovela je do formiranja muslimanskih paravojnih formacija na prostoru BiH. Jedinice Patriotske lige počele su se organizovati poslije 10. juna 1991. godine poslije odluke muslimanskih lidera u Sarajevu, godinu prije oružanih sukoba. Muslimani su početkom 1992. godine imali 100.000 naoružanih ljudi širom BiH, spremnih za borbu. Alija Izetbegović stvarao je savez sa Hrvatima, istakavši u više navrata "da je spreman da žrtvuje mir za suverenitet BiH".

Uporedo sa vojnim organizovanjem muslimana počelo je formiranje vojnih snaga Hrvata, pa je 3. januara 1992. godine u Ljubuškom obrazovan Štab Hrvatskih odbrambenih snaga (HOS) koji je brojao 5.000 ljudi naoružanih pješadijskim naoružanjem. Ubrzo se shodno razvoju političko-bezbjednosne situacije i stavovima zvaničnog Zagreba prišlo formiranju Hrvatskog vijeća obrane koji će činiti okosnicu hrvatskih snaga u BiH sve do kraja rata.

U skladu sa razvojem opšte situacije i odlukom muslimansko-hrvatske koalicije srpski poslanici Skupštine BiH proglasili su 9. januara 1992. Srpsku Republiku BiH.

Ubistvo srpskog svata u Sarajevu bio je "fitilj" izbijanja rata u BiH, kao i masovni zločini nad Srbima u Sijekovcu i Kupresu. Pogoršanje situacije nastavljeno je idućih mjeseci, a povod za početak oružanih sukoba je odluka muslimansko-hrvatskog dijela Predsjedništva BiH od 4. aprila 1992. godine da proglasi mobilizaciju poslije čega je uslijedio teror islamskih ekstremista nad Srbima. Ratni požar bukti poslije 6. aprila, kada Evropska zajednica priznaje BiH kao nezavisnu državu, čime se i pored ranije postignutog sporazuma u Skoplju, JNA proglašava agresorskom.

Nekoliko dana kasnije, 12. aprila, Izetbegović upućuje direktivu Glavnom štabu TO BiH za organizovanje oružanih akcija prema jedinicama i objektima JNA, što kasnije uzrokuje napade na vojne snage i vojne kolone JNA u Dobrovoljačkoj ulici u Sarajevu i Tuzli čime su sukobi snažno eskalirali.

Kako je muslimansko-hrvatska koalicija utvrđivala svoj put ka nezavisnosti donošenjem odluka i zakona, to je i Narodna skupština zakonski gradila vlastiti put. Na zasjedanju Skupštine u Banjaluci, 12. maja 1992. godine donesena je odluka o formiranju Vojske SR BiH sa zadatkom zaštite srpskog naroda.

Utvrđeni su strateški politički ciljevi Srba: razgraničenje od druge dvije nacionalne zajednice u BiH; uspostavljanje koridora između Semberije i Krajine; uspostavljanje koridora u dolini Drine i eliminisanje rijeke Drine kao granice sa SRJ; uspostavljanje granica SR BiH na rijekama Uni i Neretvi; podjela grada Sarajeva na srpski i muslimanski i uspostavljanje, u svakom od njegovih dijelova, efektivne državne vlasti; kao i uspostavljanje izlaza SR BiH na more.

Na zasjedanju Narodne skupštine 12. maja 1992. godine, za komandanta Glavnog štaba izabran je general-potpukovnik Ratko Mladić. Zaštita naroda bio je osnovni zadatak svih političkih subjekata, posebno VRS koja je sve odbrambene zadatke izvršavala sa visokom sviješću i odgovornošću zahvaljujući u prvom redu istinskim patriotima u redovima starješinskog i boračkog sastava.

Jedna od najbriljantnijih operacija VRS je svakako proboj "Koridora života" kroz Posavinu, juna 1992. godine, kojom je izvršeno spajanje prostora Srpske Republike Krajine i Banjalučke Krajine sa ostalim dijelom Srpske i uspostavljena veza sa Srbijom čime je obezbijeđeno snabdijevanje ovih prostora najnužnijim sredstvima za život.

Glavni oružani sukobi između Vojske Republike Srpske, sa jedne i Armije BiH i Hrvatskog vijeća obrane, sa druge strane bili su usmjereni na ostvarivanje ratnih ciljeva i osvajanje teritorija Bihaća, Kupresa, Vlašića, Teslića, Doboja, Nišićke visoravni, šireg prostora Sarajeva, Goražda i Hercegovine na kojima su živjeli Srbi. Radi se o ofanzivnim dejstvima muslimansko-hrvatskih oružanih snaga podržanih iz stranih krugova i susjeda koje je VRS zahvaljujući samopožrtvovanju njenih pripadnika lomila i sprečavala zauzimanje prostora na kojima je većinski živjelo srpsko stanovništvo čime su stvarane pretpostavke za jačanje Republike Srpske i stvaranje povoljne pozicije političkom rukovodstvu za pregovore o miru.

Ozbiljne analize potvrđuju da su ratna dejstava većim dijelom bila poziciona odbrana gdje su se uporno branile nacionalne linije, naselja i prostori od vitalnog interesa. Na osnovu brojnih podataka evidentno je da su se oružani sukobi zaraćenih strana u BiH karakterisali intenzivnošću, masovnom upotrebom savremene ratne tehnike i iznenadnim borbenim akcijama na frontovima što je zahtijevalo znanje i sposobnost da se odgovori za napade.

Ratni sukob u BiH imao je obilježja južnoslovenskog i evropskog sukoba, iako je on u suštini, bio građanski rat sa izraženim vjerskim i nacionalnim karakteristikama.

Ratne sukobe u BiH karakterisali su brojna potpisivanja primirja zaraćenih strana, koja su neprekidno kršena zbog nezadovoljstva političkih grupacija stanjem na terenu. Najčešće je to vršila muslimanska strana kojoj nije odgovarala ravnopravna pozicija naroda.

Srpska strana je prihvatala primirja sa zahtjevom da međunarodne snage budu garant dogovorenog postupanja zaraćenih strana. Kako su se primirja od strane muslimansko-hrvatskih snaga redovno koristila za pripreme novih ofanziva, svjesni odgovornosti zaštite stanovništva i Republike Srpske, Glavni štab VRS je učestalo tražio proglašenje ratnog stanja i ravnomjeran raspored tereta rata na sve strukture društva što nije shvaćeno u političkom rukovodstvu pa je vremenom odbrambena borbena gotovost opadala.

Nasuprot muslimana i Hrvata, srpske vojne sposobnosti su, kako je rat odmicao, slabile, piše američki strateg Jozef Bodanski, navodeći da je razlog za to bilo osipanje ljudstva zbog ranjavanja i iseljavanja stanovništva, neproglašenog ratnog stanja i nepravilnog odnosa politike prema vojsci i ratu. Između 1993. i 1995. godine, zapaža Bodanski, snage bosanskih Srba su se smanjile sa 110.000 na 80.000 ljudi. Nedostatak sredstava za održavanje ratne tehnike, nedostatak goriva pogoršan je embargom Srbije i bombardovanjem skladišta municije od strane NATO-a. Miloševićeva odluka da ne interveniše u RSK uzdrmala je Pale, preispitujući vojne potencijale Srba, iako su imali najsposobniju komandu u BiH, konstatuje Jozef Bodanski, dovedeni su u tešku poziciju krajem rata.

U javnosti su i danas snažno prisutna različita gledišta strana u BiH, ali i međunarodnih krugova oko karaktera oružanog sukoba u BiH, odnosno dileme da li je on bio građanski rat ili agresija?

Prema brojnim autorima građanski (unutrašnji) rat je oružani, politički i ekonomski sukob u jednoj državi između dvije ili više antagonističkih društvenih snaga koje se bore za vlast. Građanski ratovi oduvijek su bili posljedica sukoba snaga u nekoj zemlji, gdje se prelamaju ekonomski, socijalni, politički, nacionalni i vjerski elementi raznih snaga. Tomas Hobs u "Levijatanu" piše: "Država je kraj građanskog rata, građanski rat je kraj države." U osnovi Hobsove tvrdnje o građanskim ratovima je stav da je to dvostruko raspolaganja prava snaga na vlast u istoj državi.

Na osnovu ovog kratkog pregleda stanja nedvosmisleno se može izvući zaključak da je Vojske Republike Srpske bila kamen temeljac stvaranja, razvoja i očuvanja Republike Srpske, zahvaljujući prije svega visokom moralu i patriotizmu srpskih komandanata, oficira i vojnika.

Jedinice VRS popunjene pripadnicima iz Republike Srpske, a ne sa strane kako to neki žele da predstave, bile su nepremostiv bedem za neprijatelje. Upravo zbog toga Republika Srpska i sve njene institucije moraju sa dužnom zahvalnošću gledati na četvorogodišnje rezultate odbrambenog rata u kojem je stub bila Vojska Republike Srpske.

Vrhovna komanda

Avgusta 1992. godine muslimansko-hrvatska koalicija u BiH proglasila je ratno stanje. U toku jeseni 1992. godine Predsjedništvo SRBiH formiralo je Vrhovnu komandu Oružanih snaga koju su sačinjavali predsjednik Republike, dva potpredsjednika Srpske, predsjednik Narodne skupštine, predsjednik Vlade, ministar odbrane i ministar policije. U Vrhovnoj komandi nije bio komandant Glavnog štaba niti bilo koji general VRS.

Prof. dr Milovan MILUTINOVIĆ

(FPN, Nezavisnog univerziteta Banjaluka)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.