Kako je u drevnoj grobnici u Srbiji pronađen predmet iz Egipta?

BEOGRAD - U Pilatovićima kod Požege 2.500 godina skrivala se Velika humka, jedan od najimpresivnijih grobova starijeg gvozdenog doba na centralnom Balkanu.

Ovakve humke nisu bile namijenjene „običnim ljudima“. One su bile rezervisane za kneževe, ratničke poglavare i njihove porodice, odnosno ljude koji su u svoje vrijeme imali moć, bogatstvo i autoritet.

Tokom 6. i 5. vijeka prije nove ere, širom Evrope pojavljuje se poseban oblik sahranjivanja društvene elite. U arheologiji su ovi grobovi poznati kao kneževski grobovi. Odlikuju ih monumentalne dimenzije, složena arhitektura i izuzetno bogati grobni prilozi: oružje, luksuzni nakit i predmeti koji su često stizali iz veoma udaljenih krajeva.

Takvi grobovi poznati su i na Balkanu: u Atenici kod Čačka, Novom Pazaru, Trebeništu kod Ohrida, kao i u Pilatovićima. Oni svjedoče o vremenu kada se oblikuju snažne lokalne elite i kada balkanske zajednice postaju dio široke mreže trgovačkih i kulturnih kontakata.

Desetine grobova iz bronzanog doba

Praistorijska nekropola u Pilatovićima otkrivena je tokom terenskih obilazaka u poslijeratnom periodu. Na lokalitetu Ravni lug registrovano je oko 20 humki i više desetina grobova iz bronzanog i starijeg gvozdenog doba.

Među njima se posebno izdvajala jedna, daleko veća od ostalih, na lokalitetu Trnjaci. Velika humka, prečnika oko 45 metara i visine do 2,5 metra, arheološki je istraživana 1977–1978. godine pod rukovodstvom Mihaila Zotovića, direktora Narodnog muzeja u Užicu. Već tada je bilo jasno da se ne radi o običnom grobu, već o pravom mauzoleju praistorijske elite.

Unutar humke otkriven je čitav „pogrebni kompleks“. Grobovi su građeni od složenog kamena, sa masivnim kamenim vijencem koji je okruživao centralni dio. Posebno je zanimljivo to što su u samom središtu humke pronađeni ostaci kremiranog pokojnika. Bio je to odrasli muškarac, tumačen kao knez ili plemenski poglavar.

Kremacija na drugom mjestu

Kremacija nije obavljena u humci, već na drugom mjestu, a spaljeni ostaci su zatim pažljivo položeni u kamenu grobnicu. Ovo je jedini kremirani grob na čitavoj nekropoli, što jasno govori da je riječ o izuzetno privilegovanoj osobi.

U istoj humci sahranjeni su i članovi njegove porodice. Na periferiji je pronađen bogato opremljen ženski grob, vjerovatno grob kneginje. U blizini centralne grobnice otkriven je i grob djeteta, najvjerovatnije djevojčice. Na osnovu rasporeda i nalaza, arheolozi pretpostavljaju da je humka bila porodični mauzolej plemenskog poglavara.

Amajlija iz Egipta

Najfascinantniji nalaz iz centralnog groba jeste egipatski skarabej, datiran u period XX–XXII egipatske dinastije. To je mala amajlija od svijetlozelenog steatita, položen direktno na spaljene kosti kneza. Bio je perforiran i vjerovatno korišćen kao centralni element ogrlice. Skarabej je u starom Egiptu imao snažno religijsko značenje i bio je povezan sa zagrobnim životom. Njegovo prisustvo u Pilatovićima svjedoči o dalekosežnim kontaktima i trgovačkim vezama, jer su ovakvi predmeti na Balkan stizali posredstvom mediteranskih centara, vjerovatno preko Etrurije u Italiji.

Pored skarabeja, u kneževskom grobu pronađeni su ostaci oružja: noževi, mačevi, dijelovi štita ili oklopa, čak 25 skitskih strijela, kao i figura konja, vjerovatno dio figuralne dekoracije falere. Sve to ukazuje na ratnički identitet pokojnika.

Grob kneginje

Ženski grob bio je još raskošniji. Kneginja je nosila zlatne narukvice, grivne i prstenje za kosu, ogrlicu od ćilibarskih perli i bogato ukrašenu odjeću sa čak 14 bronzanih fibula. Oko struka je imala bronzani astragalni pojas, simbol prestiža i statusa.

U grobu su pronađene i luksuzne posude. Među njima su bila tri bronzana suda grčkog porijekla, što dodatno potvrđuje uključenost ove zajednice u mediteranske trgovačke tokove.

Kneževski grobovi na Balkanu pojavljuju se naglo i nestaju već tokom prvih decenija 5. vijeka prije nove ere. Zašto je ovaj običaj trajao tako kratko i dalje je jedno od otvorenih pitanja arheologije.

Velika humka u Pilatovićima, međutim, jasno pokazuje da su zajednice starijeg gvozdenog doba bile daleko složenije nego što se nekada mislilo. Ona svjedoči o društvenoj hijerarhiji, ritualima smrti, ali i o vezama koje su povezivale centralni Balkan sa Grčkom, Italijom, pa čak i Egiptom.

Analize ukazuju na to da su sahrane kneza i kneginje obavljene istovremeno ili u veoma kratkom razmaku. Da li je kneginja svjesno slijedila svog supruga u smrt, kao „pratilac“ u zagrobnom životu, ostaje otvoreno pitanje.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.