Đorđe Arsenijević Emanuel - Put slave od Pariza do Kavkaza

Tek što je 1825, prije tačno dva vijeka, ruski car Nikola Drugi stupio na presto, suočio se sa jednim velikim problemom. Naime, zauzimanje Kavkaza još nije bilo u potpunosti završeno, a crni oblaci iz pravca Kaspijskog i Crnog mora su se gomilali na tim južnim granicama države. Već posjednute teritorije ponovo su zauzimala pobunjena plemena islamski fanatizovanih Karačaja, Čečena, Čerkeza i drugih. U taj su lonac Turska i Persija (Iran) dodavali tajne sastojke, od kojih je on upravo pokipio. Protiv Rusije tad ustaše i dagestanska plemena.

Kavkaz je bio širok prostor, ispresijecan vrletnim planinskim masivima, nad kojim je dominirao Elbrus sa svojih 5.642 metra nad morem. Na pojasu dužine 1200 km, od Crnog do Kaspijskog mora, razvučeno je bilo oko 30.000 ruskih vojnika, kojima je valjalo naći vrsnog komandanta koji bi tu osigurao i učvrstio vlast Petrograda. Ko zna koliko je puta car razmatrao razne prijedloge i listao popis sa desetinama zvučnih generalskih imena, dok na kraju njegovo pero nije zaokružilo ime Đ. A. Emanuel. Bio je ubijeđen da je taj lucidni i smioni, a dokazano odani Srbin  najbolje rješenje za ovaj krupni složeni poduhvat. Pod svodovima ruskog dvora odavno se pominjao visoki kvalitet srpskih oficira i vojnika i sa neskrivenim poštovanjem i divljenjm govorilo o Vojnoviću, Zoriću, Miloradoviću, ali i Emanuelu i mnogim drugima.

I tako je slavni ruski general, Srbin Đorđe Arsenijević Emanuel, carskim ukazom od 25. juna 1826. postavljen za oblasnog guvernera kavkaskog kraja i komandanta svih tamošnjih trupa od Crnog mora do Astrahana. Upavši pravo u vrtlog oštrih sukoba, stari as ratnih igara odmah je situaciju procijenio kao kritičnu, jer su pobune istovremeno buknule na raznim udaljenim stranama. Mudrim taktičkim pregovorima dio tih vatri pogasi i izolova, a onda se 1827. kao lav baci na Karačajce, najopasnije od svih plemena.  Poslije godinu dana upornih borbi i njih će potući, izašavši na granicu Abhazije. To i druge trenutno umiri mada mu posao dodatno oteža novi napad Turske na Rusiju.

Obrazovan čovjek

Otvorivši nesmetan pristup masivu Elbrusa, on se obrati Carskoj akademiji u Petrogradu da pošalje naučnu ekspediciju koja bi istražila Kavkaz. Raspisa i nagradu od 400 rubalja za onoga ko se prvi popne na vrh Elbrusa. Poslije šest sati teškog uspona, to 9. jula uspjede Kabardincu Hahirovu. Zbog zasluga u velikoj pomoći radu naučne ekspedicije Carska akademija ga proglasi za svog počasnog člana. Emanuel je inače bio vrlo obrazovan čovjek i tokom službe je svako zatišje na frontu posvećivao svom obrazovanju, posebno vojnom.

Iz glavnog sjedišta u Stavropolju general stalno obilazi ugrožene garnizone raštrkane na širokom području, jer je svakog časa mogla buknuti nova pobuna, što se 1831. godine i desilo, kad na oružje ustadoše Čečeni i Kumani. On tada usiljenim maršom sa 750 Kozaka prevali 360 vrsta (oko 380 km), da bi pomogli opsađenom gradu Vnezapnu. Usput mu se pridružiše još neke jedinice i on se premorenoj vojsci prije samog napada obrati: "Djeco! Zapovijedati ne mogu, zato vas molim da pohitamo u pomoć našima", a oni ko iz jednog grla zagrmješe: "Radi starati se, Vaše visokoprevashoditeljstvo", pa čete odlučno grunuše naprijed i poslije krvave borbe oslobodiše grad Vnezapnu. Potom slavni general predvodi juriš i na tvrdu Aktaš-Aulu, gdje dobi metak u grudi. Međutim, vidjevši da mu hrabro poginu komandir artiljerije, pukovnik Ušakov i da se pobjeda dvoumi na čiju će stranu prevagnuti, on, iako teško ranjen, naredi da ga popnu na konja, preuze komandu i razbi neprijatelja. Pravi vojskovođa je morao imati lucidnost, moralni integritet i harizmu, snagu i odlučnost, ali i ono nešto, znate već šta, a Đorđe je bio veliki vojskovođa.

Ta je pobjeda konačno učvrstila rusku vlast na čitavom Kavkazu i do neba uzdigla slavu Emanuela, koji sa 2000 boraca potuče 17000 pobunjenika.

Cijela životna priča ovog sjajnog ratnika, započeta prije ravno 250 godina u Banatu, nije bila ništa manje uzbudljiva. Đorđe je rođen 14. februara 1775. godine u Vršcu. Legenda kaže da je nekoliko sati po njegovom rođenju u dvorište imanja ušla Ciganka i koja, kad dobi dukat od domaćina, reče: "Ovo će ti dijete biti junak, eno čuješ koliko konji u štali ržu, radujući se njegovoj mamuzi".

Porodica mu je poticala iz Crne Gore, gdje mu se prađed zvao Dabo. Njegov sin Manojlo početkom 18. vijeka doseli kod samog ušća Morave u Dunav, gdje mu se rodi jedanaest sinova i četiri kćeri. Kako ni tu ne imadoše mira od Turaka, pređoše u Vršac. Manojlov sin Arsenije Manojlović bio je posljednji vršački obor-knez. Zbog velikih zasluga u borbi protiv Turaka na strani Austrije 1793, od generala Engleshofena dobi privilegije i plemstvo, kada mu na povelji, umjesto prezimena Manojlović, bijaše upisano Emanuel, pa im to sad postade zvanično prezime. Kasnije će Rusi Đorđu dodati i ono Arsenijevič, po ocu, pa je tako generalovo puno ime glasilo Đorđe Arsenijevič Emanuel.

Mlađani Đorđe je još kao dječak sanjao da postane carski oficir - husar u sjajnom mundiru i sabljom o bedru, pa se stalno motao oko vojske i upijao svaki detalj iz njenog ustrojstva. Sa jedva trinaest godina, uz  starijeg brata Simeona, 1788. godine učestvuje u herojskoj odbrani Vršca. Ta mala grupa ljudi, njih 75, mjesec i po dana je grčevito branila grad odolijevajući naletima hiljada Turaka, sve dok im 18. oktobra ne stiže pomoć carske vojske.

Ratni put

Uskoro se priključuje frajkoru komandanta Mihaljevića gdje je prilježno od prekaljenih ratnika učio taj časni, ali krvavi zanat. Kad zauzeše Beograd, Mihaljević svog golobradog kaplara, kao srčanog borca, predstavi slavnom feldmaršalu Laudonu. Mladi vuk je tek dobijao prave zube. Đorđa odatle ratni put odvede u rat sa Francuzima, protiv kojih će se tokom karijere tući pod zastavama dva carstva. Maršuje do Bazela na zimovnik, a na proljeće prelazi Rajnu, kad počinju okršaji. Već tu do izražaja dolazi njegov ratnički nerv, naslijeđen od dinarskih predaka. Đorđev kuraž i srčanost sve zadivi, što uskoro plati ljutom ranom. Ljekari su skeptično vrtjeli glavom, sumnjajući da će se izvući. Petnaest dana je ležao bez glasa i pokreta, dok su mu čorbu sipali u usta. Nekim čudom preteče za nove smjele podvige, o čemu pišu i tada jedine srpske novine "Slaveno-serbskija vjedomosti". One svjedoče kako Đorđe od Francuza preote zarobljeni top, a potom kod Belgenhajma u pogibeljnoj akciji, mada ranjen, oslobodi svog zarobljenog oficira. Tad dobi zlatnu kolajnu za hrabrost i čin potporučnika. Uskoro dopade i treće teške rane, zbog koje poslije bolnice osta hrom u nogu. Sve je ličilo na kraj vojničke karijere, što ga je potpuno deprimiralo. Vraća se kući, odakle po nagovoru ode u poznatu banju Herkulanum nedaleko od Đerdapa, na rumunskoj strani. Jedan stari ljekar ga je stalno sokolio i poticao da vježba: "Samo se banjaj i uporno vježbaj, mladi junače, dobro jedi i smij se djevojkama. One se ovdje okupljaju sad kad cvjetaju jorgovani, kikoću se i traže đavola. Ne bi škodilo da ga i ti nekoj pokažeš". I slava Bogu, poslije tri mjeseca Đorđe se izliječi.

Međutim, kako u dogledno vrijeme od carske kancelarije ne dobi posjed koji mu sleduje i po plemstvu i po ratnom učešću, on se odluči da ide u rusku službu. Ionako je sve manje "mirisao" naduvene Švabe i Mađare i njihovu urođenu odbojnost prema Slovenima, posebno pravoslavnim. Đorđe je od malena znao da su Srbi masovno naseljavali prostor južne Rusije i rado primani u carsku vojsku, gdje su desetine oficira dogurale do najviših činova. Naime, Srbi su sa Kosova pod patrijarhom Arsenijem Trećim Čarnojevićem 1690, pred teškom turskom odmazdom uzmakli u Ugarsku. Iako pozvani od cara Leopolda, osjećali su se iznevjerenim i sve češće pogledavali na istok prema jednovjernoj Rusiji kao "obećanoj zemlji". Uskoro je 1723. uslijedio i poziv cara Petra Velikog, a potom i carice Jelisavete, pa se tada više od 50.000 njih naseli u provinciju Bahmut. Oni tu formiraše dvije militarne autonomije, Novoserbiju i Slavjanoserbiju, gdje podižu grad Slavjansk i formiraju srpske husarske pukove.

Đorđe zato jedva dočeka dozvolu od bečkih vlasti i s puno nade 1797. dođe u veliku pravoslavnu zemlju. U Petrogradu je vrlo brzo prepoznat i priznat kao vješt energičan oficir. U činu poručnika silovito predvodi carski husarski puk u ratovima protiv Francuza, pa čak posta i miljenik cara Pavla Drugog. Vrlo brzo priši i kapetanske širite, koji su bili nagovještaj njegovog rapidnog napredovanja, jer samo tri godine kasnije Emanuel je već carski "palkovnik". Njegov ugled i prestiž srpskih oficira pokaza se i kada je krunisan novi car Aleksandar Prvi. U svečanoj paradi marširala su dva elitna ešalona vojske, jednim je komandovao pukovnik, Srbin Ilija Duka, a drugim pukovnik Đorđe Emanuel. Istoričar Nil Popov (1833 - 1892) zapisa: "Srbi su svojim herojstvom i izuzetnim vojnim vještinama davali primjer, a svojim manirima i vojničkim ponašanjem stvarali konjicu ruske carske vojske".

Pukovnik Emanuel 1802. prima komandu Kijevskog puka, a četiri godine zatišja na frontovima iskoristi da formira porodicu, kad se vjenča sa Sofijom Knobel, sa kojom će izroditi brojno potomstvo. Tast mu je bio general Knobel, porijeklom Holanđanin. Međutim, već 1806. valjalo je ponovo u rat. U bici kod Poltuskog iste godine vidimo ga na čelu svojih Kozaka u nezadrživom jurišu protiv Francuza. Potom su uslijedile druge bitke, a sa njima nove rane i medalje za hrabrost i revnost u službi.

Dođe i sudbonosna 1812, kad Napoleon Bonaparta sa 691.500 vojnika, prešavši rijeku Dnjepar, zagazi na tlo Rusije. Ta sila je premašivala sve do tada viđeno i činilo se da ih ništa ne može zaustaviti. Pukovnik Emanuel je u tim sudbonosnim danima desna ruka kneza Bagrationa, koji mu povjerava komandu nad cjelokupnom konjicom lijevog armijskog krila. Neprijatelj se morao po svaku cijenu zaustaviti ili bar usporiti. U bici kod grada Mira, Emanuel je razbio čak devet poljskih konjičkih pukova i po običaju ponovo bio ranjen. Slijedilo je još niz manjih i većih bitaka, sve dok 9. septembra 1812. nije došlo do rješavajuće bitke kod sela Borodina na rijeci Kalači. Bila je to najkrvavija bitka 19. vijeka u kojoj se sudariše Napoleon i Kutuzov. Emanuel čini čuda od junaštva, pod njim gine čak nekoliko konja, dok konačno i njega, sa metkom u grudima, ne izniješe sa krvavog poprišta.  Već poslije mjesec dana, po starom običaju, nezaliječen napušta bolnicu u Vladimiru i hita nazad u boj. Tad sa 37 godina od Kutuzova dobi čin general-majora.

Francuzi se povlače promrzli i obeshrabreni i već se nazire njihova katastrofa, za koju će se i general  Emanuel postarati. Njegov leteći korpus, kao gladni vukovi, brzim i oštrim manevrima napada protivnika, unoseći pravu paniku u njegove redove. Francuski vojnik se, što od zime, što od straha, tresao kao jasikov list, tumarajući kroz nepoznato, posebno u mrklim snježnim noćima. Emanuelovi Kozaci su odsijecali manje sastave od glavnine i nemilosrdno ih satirali ukoliko se ne predaju. Knez Golicin, dugogodišnji ađutant generalov, za njega piše da je bio oštar i neumoljiv u borbi, dok je prema zarobljenicima pokazivao izuzetnu blagost i ljudskost.   

Francuzi odstupaju u neredu sve do zapadne Evrope gdje uz pomoć saveznika pružaju određeni otpor. U okviru evropske koalicije Emanuel komanduje dijelom snaga u bitkama kod Lucerna, Baucena, Kazbaha i Vartemburga, te u opsadama Modlina, Glogaua, Kastela i Majnca, koji padaju kao domine. O čuvenom boju kod Remsa, gdje je lično Napoleon komandovao svojim trupama, Galicin piše da je Emanuel "u punom sjaju iskazao svoju neustrašivost i prisustvo duha, te hladnokrvnost i inteligenciju. Bilo je tu i starijih đenerala po činu, ali je on upravljao cijelim korpusom i niko nije ni pomišljao da mu ospori to starješinstvo".

Napoleon pokušava spriječiti propast i sredinom oktobra 1813. koncentriše oko 400.000 vojnika iz raznih provincija francuskog carstva. Tada dolazi do čuvene Bitke naroda kod Lajpciga, poslije koje će ime generala Emanuela postati poznato i slavno širom Evrope. U tom okršaju on razbi šest francuskih pukova i zarobi dva maršala, Loristona i Duvenanta, sa preko 400 oficira i podoficira. Maršal Žak Loriston, guverner Venecije, je sedam godina ranije zauzeo Dubrovnik i zapečatio sudbinu Republike.

Emanuel potom udara na kapije Pariza i preko Jelisejskih polja prodire do dvorca Tiljeri, gdje mu se predala dotad nepobjediva Bonapartina Nacionalna garda, što je označio njegov konačni poraz. Ko je mogao vjerovati, dok je 1812. Moskva gorjela da će samo dvije godine kasnije usred Grada svjetlosti Kozaci na Seni pojiti svoje konje. Na zapadu se od tog prisjećanja i danas štrecaju i zebu.

U  Otadžbinskom ratu 1812. borio se čitav niz Srba, visokih ruskih oficira. Od ukupno 37 generala pod komandom feldmaršala Kutuzova, po nekim izvorima čak 14 njih bili su porijeklom Srbi, ali to se za sljedeću desetoricu može neporecivo tvrditi: Mihailo A. Miloradović, Đorđe Arsenijević Emanuel, Jovan Jegorović Šević, Jovan Stefanović Adamović, Nikola Bogdanović Bogdanov, Nikola Vasiljević Vujić, Ilija Mihajlović Duka, Petar Ivanović Ivelić, Abram Petković Ratkov i Nikola Ivanović de Preradović. Od njih su u tom sukobu poginula dvojica, Šević i Adamović, a dvojica ozbiljno ranjeni, Ivelić i Emanuel. 

Odlikovanja i potomci

Po istraživanju Srbina Simeona Piščevića (1731 - 1797), takođe visokog ruskog oficira, samo tokom 18. vijeka u ruskoj vojsci se borilo 96 visokih oficira porijeklom Srba, dok je Sredoje Lalić tom spisku dodao još 56 njih, pa tako ukupan broj iznosi 152 štab-oficira, od kojih 27 generala Srba. Katarina Velika je već poslije prvog rata sa Turcima uputila zvanični reskript srpskim ratnicima, završivši ga sa: "Spasibo, Serbi".

Nakon pobjede nad Napoleonom uslijedile su manje burne godine Emanuelove vojničke službe, sve do pomenute velike kampanje na Kavkazu, kada je general teško ranjen (ukupno 8. put). Dugogodišnja psihofizička prenaprezanja i nikad do kraja zaliječene rane oslabile su njegovo nekad čelično tijelo, pa je zatražio otpust iz vojske i povukao se u Jelisavetgrad. Tu je ovaj sjajni vojnik i ugledni intelektualac proveo svoje zadnje godine i zauvijek sklopio oči 26. januara 1837. godine.

Emanuel je odlikovan sa oko dvadeset najviših ruskih i drugih odlikovanja. U njegovu čast, jedna visoravan na Elbrusu je nazvana Poljana Emanuel. Kada je general ranjen na Kavkazu, među strelcima je, kao hrabar ratnik, ranjen i njegov sin, kojem je metak smrskao nogu.

General je imao četiri kćeri i šest sinova, a svi njegovi muški potomci služili su carskoj vojsci. Emanuel nikad nije zaboravio svoj rodni Vršac i uvijek mu se vraćao, posebno tokom oporavka od zadobijenih rana. Bio je prijatelj sa Vukom, knezom Milošem i drugim istaknutim Srbima svoga vremena.

Gradnje i razaranja

Đorđe Emanuel je pobjedonosno ušao u Pariz 1814. zajedno sa ruskim carom Aleksandrom. Samo dvije godine ranije Francuzi su, povlačeći se iz spaljene Moskve, prethodno odvezli 200 volovskih kola zlata i drugog blaga. Uprkos tome, car Aleksandar u osvojenom Parizu zaprijeti trupama da se nijedan Francuz ne smije poniziti, niti bilo šta ukrasti ili uništiti. I prije nego što su Rusi "zatvorili radnju" u Parizu, on čak dade sagraditi i danas najljepši most na Seni. Prosvijećeni zapadnjaci su to brzo zaboravili, pa su u kasnijim ratovima revnosno razarali ruske gradove i uništavali neprocjenjive materijalne i kulturne vrijednosti ruskog naroda.

Zločin nad grobom

Rusi su čuvenom generalu Emanuelu podigli spomenik na prilazu Kavkazu, a njegov grob su za vrijeme carevine redovno posjećivale državne i vojne delegacije. Međutim, u Sovjetskom Savezu 1922. desio se jedan nevjerovatan zločin. Naime, komsomolci "napredni omladinci" otkopali su generalov grob i nad njim izvršili naknadnu "smrtnu presudu", pucajući u lobanju i kosti "carskog satrapa". To nije bio usamljen slučaj da se boljševički omladinci "svete" onima koji su vijek ranije odbranili njihovu otadžbinu od Napoleona. Ovom činu ne treba nikakav komentar osim da su i srpski skojevci znali rušiti spomenike svojih slavnih predaka iz Velikog rata ili recimo na smrt pretući starog vojvodu Bojovića. 

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.