Atentat koji je promijenio Jugoslaviju: Šta se prećutkivalo o ubistvu Vladimira Rolovića

Prije više od pola vijeka, 7. aprila 1971. godine, u jugoslovenskoj ambasadi u Stokholmu izvršen je atentat na ambasadora Vladimira Rolovića.

Teško ranjen, preminuo je osam dana kasnije u bolnici. Za zločin su osuđeni Miro Barešić i Anđelko Brajković, ali njihove zatvorske kazne nisu dugo trajale. Atentat je bio jedan od najtežih napada na jugoslovenske diplomatske predstavnike u inostranstvu, a pola vijeka kasnije i dalje se postavljaju pitanja o motivima, propustima u obezbjeđenju i onome što je, kako tvrde upućeni, prećutkivano "u ime bratstva i jedinstva".

Ubistvo Vladimira Rolovića nije bilo izolovan incident, već dio šireg talasa nasilnih akcija hrvatskih ekstremističkih emigrantskih grupa protiv građana i institucija tadašnje Jugoslavije. Napadi na ambasade, konzulate, javne objekte i saobraćajna sredstva dešavali su se decenijama nakon Drugog svjetskog rata, a njihove posljedice osjećale su se i u Jugoslaviji i u inostranstvu.

Ko je bio Vladimir Rolović

Vladimir Vlado Rolović rođen je 21. maja 1916. godine u selu Brčeli, kod Bara, u siromašnoj seljačkoj porodici. Osnovnu školu završio je u rodnom mjestu, a školovanje je nastavio u gimnazijama u Baru, Peći i na Cetinju. Nakon gimnazije upisao je Pravni fakultet Beogradskog univerziteta.

Još kao gimnazijalac opredijelio se za radnički pokret i aktivno učestvovao u omladinskim aktivnostima. Bio je angažovan u gimnaziji, zanatskom i Sportskom društvu „Lovćen“.

Njegov politički angažman počeo je veoma rano:

• 1935. godine postao je član Saveza komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ).
• početkom 1936. godine primljen je u Komunističku partiju Jugoslavije (KPJ).
• 1937. godine sa Jovom Kapičićem pokušao je da ode u Španiju i priključi se Internacionalnim brigadama u Španskom građanskom ratu. Taj pokušaj je osujećen, jer je brod kojim je trebalo da otputuju zaplijenila jugoslovenska kraljevska vojska, a dio dobrovoljaca je uhapšen.

Do aprila 1941. godine obavljao je različite partijske dužnosti. Radio je u tehnici Mjesnog komiteta KPJ za Beograd i Pokrajinskog komiteta KPJ za Srbiju, a potom je upućen na politički rad u Crnu Goru. Jedno vrijeme rukovodio je Sreskim komitetom SKOJ-a, a zatim je postao sekretar Sreskog komiteta KPJ za Bar. Godine 1940. izabran je u Pokrajinski komitet KPJ za Crnu Goru.

Zbog revolucionarnog rada hapšen je 1935. godine na Cetinju i 1938. u Beogradu.

Od Trinaestojulskog ustanka do Prve proleterske brigade

Nakon okupacije Kraljevine Jugoslavije u aprilu 1941. godine, Rolović se vratio u rodni kraj i uključio u pripreme za ustanak protiv okupatora.

Bio je jedan od vođa ustaničke grupe Crnogorskog primorja koja je u prvim danima Trinaestojulskog ustanka uništila karabinjerske stanice na području od Bara do Budve.

U decembru 1941. godine, kao borac Lovćenskog bataljona, učestvovao je u napadu na Pljevlja. Nakon formiranja Prve proleterske udarne brigade postavljen je za političkog komesara Prve čete Prvog, odnosno crnogorskog bataljona.

Tokom rata učestvovao je u brojnim borbama i operacijama, među kojima su bile:

• borbe na Okruglici;
• borbe na Igmanu;
• operacije kod Žepe i Uloga;
• borbe u Župi i kod Kalinovika;
• borbe na Sinjajevini;
• napadi na Konjic i Livno 1942. godine;
• borbe tokom Četvrte neprijateljske ofanzive.

Kasnije je bio rukovodilac Političkog odjeljenja Petnaeste majevičke brigade i Sedamnaeste istočnobosanske divizije. Godine 1944. imenovan je za političkog komesara 38. istočnobosanske divizije.

Poslijeratna karijera: Rad u OZN-i, državnim institucijama i diplomatiji

Nakon završetka Drugog svjetskog rata, 1945. godine, Rolović je upućen na rad u Odjeljenje za zaštitu naroda Jugoslavije (OZN).

U početku je radio kao referent za građanske stranke u Drugom odsjeku, zajedno sa Matom Radulovićem, a kasnije je obavljao i dužnost načelnika Odjeljenja. Prema biografskim podacima, učestvovao je u akcijama protiv preostalih ustaških i četničkih grupa.

Nakon rada u bezbjednosnim strukturama, nastavio je političku i državnu karijeru. Bio je:

• član Vlade Narodne Republike Crne Gore;
• član Gradskog komiteta Saveza komunista Beograda;
• pomoćnik saveznog sekretara za inostrane poslove;
• šef Kadrovske službe Saveznog sekretarijata za inostrane poslove;
• jugoslovenski poslanik i ambasador u više zemalja.

Diplomatsku službu obavljao je u Norveškoj od 1956. do 1960. godine, u Japanu od 1963. do 1967. godine, a potom u Švedskoj, gdje je službovao od 1970. do 1971. godine.

U više saziva biran je za narodnog poslanika Skupštine Socijalističke Republike Crne Gore i bio je član Centralnog komiteta Saveza komunista Crne Gore. Imao je čin rezervnog general-majora Jugoslovenske narodne armije.

Atentat u Stokholmu 7. aprila 1971. godine

Napad na Vladimira Rolovića izvršen je 7. aprila 1971. godine u prostorijama jugoslovenske ambasade u Stokholmu.

Prema svjedočenjima, atentatori Miro Barešić i Anđelko Brajković došli su u ambasadu pod izgovorom da žele da podnesu zahtjev za vizu. Na taj način uspjeli su da dođu do ambasadora i zaustave ga u hodniku.

Prema jednom od kasnije objavljenih svjedočenja, Rolović je kod sebe imao pištolj, ali je oružje bilo zakočeno. Napadači su ga udarili u glavu i zaključali u prostoriju. Potom su u njega ispalila tri metka, pogodivši ga u glavu.

Posebno potresan detalj napada jeste to što su atentatori, prema svjedočenjima, gotovo čitav čas proveli u prostoriji sa teško ranjenim ambasadorom. Nakon toga su izašli iz zgrade i predali se policiji.

Na mjesto događaja iznesen je teško ranjeni Rolović, dok su Barešić i Brajković uhapšeni.

Ambasador je prebačen u bolnicu, a iz Jugoslavije je u Švedsku upućen medicinski tim neurohirurga koji su pokušali da mu spasu život. Ipak, povrede su bile teške i Rolović je preminuo 15. aprila 1971. godine, osam dana nakon atentata, u stokholmskoj bolnici „Sveta Karolina“.

Njegovi posmrtni ostaci preneseni su u Beograd specijalnim avionom Vlade Jugoslavije. Sahranjen je 17. aprila u Aleji zaslužnih građana na Novom groblju, uz najviše državne počasti. Oproštajni govor na sahrani pročitao je tadašnji savezni sekretar za inostrane poslove Mirko Tepavac.

Tri metka i telefonski poziv: svjedočenje porodice o posljednjem danu

O posljednjem danu Vladimira Rolovića godinama kasnije govorila je njegova ćerka Žana.

Prema njenom sjećanju, tog jutra, 7. aprila 1971. godine, pokušavala je da ubijedi oca da ne ide u ambasadu. Tek je bila diplomirala, dan je bio miran i sunčan, pa je željela da nakon zajedničkog doručka sa njim ode u grad.

Rolović je, međutim, rekao da ima posla u ambasadi.

Tog prijepodneva u njihov dom došli su gosti iz kineske ambasade. Dok je njena majka sjedila u salonu sa diplomatama, zazvonio je telefon. Žana se javila i čula muški glas koji joj je saopštio da je jugoslovenska ambasada napadnuta.

Prema njenim riječima, u Švedsku je tada upućen kompletan medicinski tim neurohirurga iz Jugoslavije. Uprkos naporima ljekara, Rolović je preminuo osam dana kasnije.

Porodica se u Beograd vratila zajedno sa njegovim kovčegom, specijalnim avionom jugoslovenske vlade.

Ko su bili atentatori Miro Barešić i Anđelko Brajković

Za ubistvo Vladimira Rolovića uhapšeni su Miro Barešić i Anđelko Brajković, pripadnici hrvatske ekstremističke emigracije.

Švedski sud osudio ih je na doživotne zatvorske kazne. Međutim, njihov boravak u zatvoru nije trajao dugo.

Prema podacima iz istorijskih prikaza ovog slučaja, oslobođeni su nakon otmice aviona skandinavske kompanije SAS, izvedene 18. septembra 1972. godine.

Otmičari su zahtijevali oslobađanje šestorice zatvorenih hrvatskih emigranata, među kojima su bili Barešić i Brajković, kao i 100.000 američkih dolara. Prijetili su da će ubiti putnike i članove posade ukoliko njihovi zahtjevi ne budu ispunjeni.

Švedske vlasti su na kraju pristale na zahtjeve otmičara i oslobodile zatvorenike.

Nakon toga, avion je preusmjeren ka Madridu. Tadašnje španske vlasti, pod Frankovim režimom, odbile su zahtjev Švedske za izručenje terorista.

Prema istorijskim navodima, dio oslobođenih emigranata kasnije je završio u Paragvaju, koji je u to vrijeme bio utočište za brojne pripadnike ustaške emigracije i druge fašističke izbjeglice iz Jugoslavije.

Otmica aviona SAS: kako su ubice ambasadora oslobođene iz zatvora

Otmica aviona 18. septembra 1972. godine bila je jedan od najznačajnijih događaja u nastavku slučaja ubistva Vladimira Rolovića.

Teroristi Tomislav Rebrina, Nikola Lisac i Rudolf Prskalo oteli su avion DC-9 skandinavske kompanije SAS, koji je saobraćao na liniji Geteborg–Stokholm. U avionu se nalazilo 108 putnika i članova posade.

Njihovi zahtjevi bili su jasni:

• oslobađanje Mire Barešića i Anđelka Brajkovića;
• oslobađanje njihovih saradnika Ante Stojanova, Marinka Leme, Blaga Mikulića i Ivana Vujičevića;
• isplata 100.000 američkih dolara;
• obezbjeđivanje izlaska otmičara iz Švedske.

Otmičari su prijetili da će pobiti putnike i posadu ukoliko švedske vlasti ne ispune postavljene uslove.

Vlasti su na kraju popustile. Svih šest zatvorenika je oslobođeno, a pilot je, pod pritiskom otmičara, usmjerio avion prema Madridu.

Španija nije prihvatila zahtjev Švedske za izručenje oslobođenih zatvorenika. U istorijskim prikazima ovog događaja navodi se i da je operacija prebacivanja emigranata u Paragvaj bila povezana sa Dinkom Šakićem, ratnim zločincem i jednim od istaknutih pripadnika ustaške emigracije.

Paragvaj je u to vrijeme predstavljao jedno od glavnih utočišta za ustaške emigrante, a protesti stranih diplomata zbog njihovog prisustva nisu dali očekivane rezultate.

Šta se kasnije dogodilo sa Mirom Barešićem

Životni put Mire Barešića nakon oslobađanja iz švedskog zatvora bio je obilježen novim hapšenjima i promjenama država u kojima je boravio.

Prema dostupnim podacima:

• nakon oslobađanja iz Švedske otišao je u Španiju;
• kasnije je prebačen u Paragvaj;
• 1978. godine ponovo je uhapšen u Sjedinjenim Američkim Državama i vraćen u Švedsku;

u švedskom zatvoru boravio je do 1987. godine;

početkom devedesetih godina vratio se u Hrvatsku, nakon izbijanja rata na prostoru bivše Jugoslavije.

Barešić je poginuo u ljeto 1991. godine, u oružanom sukobu nedaleko od Drniša. Okolnosti njegove pogibije opisivane su kao nerazjašnjene.

Njegovo ime ponovo je dospjelo u žižu javnosti kada mu je u blizini Pakoštana podignut spomenik, uz prisustvo pojedinih hrvatskih zvaničnika. Taj čin izazvao je negodovanje i oštre kritike iz Beograda, s obzirom na to da je Barešić bio osuđen za ubistvo jugoslovenskog ambasadora.

Ustaški terorizam poslije Drugog svjetskog rata:Napadi na jugoslovenske građane i institucije

Ubistvo Vladimira Rolovića bilo je jedan od najtežih napada hrvatskih ekstremističkih emigrantskih grupa, ali nije bilo jedini zločin te vrste. Decenijama nakon Drugog svjetskog rata, jugoslovenski građani, diplomatski predstavnici i institucije u inostranstvu bili su meta napada, dok su terorističke akcije izvođene i na teritoriji same Jugoslavije.

Prema podacima navedenim u istorijskom prikazu ovih događaja, u periodu od završetka Drugog svjetskog rata do kraja osamdesetih godina ubijeno je oko 20 jugoslovenskih građana na radu u inostranstvu, među kojima su bili ambasadori i službenici diplomatsko-konzularnih predstavništava.

U istom periodu registrovani su:

• 22 upada terorističkih grupa na teritoriju Jugoslavije;
• 87 eksplozija mina i bombi;
• 13 podmetnutih požara;
• 62 oružana napada na jugoslovenske institucije i građane u kojima nije bilo žrtava;
• četiri otmice aviona stranih kompanija koje su izveli jugoslovenski emigranti.

Ovi podaci ukazuju na širinu problema sa kojim se tadašnja država suočavala u borbi protiv ekstremističkih emigrantskih organizacija. Njihove aktivnosti nisu bile ograničene samo na diplomatska predstavništva, već su obuhvatale i javne objekte, saobraćajnu infrastrukturu i civilne ciljeve.

Napad na ambasadu SFRJ 1962. godine

Jedan od ranijih napada na jugoslovenske diplomatske institucije izveden je 29. novembra 1962. godine, na Dan Republike.

Pripadnici Hrvatskog križarskog bratstva napali su ambasadu SFRJ u Bonu (tadašnja Zapadna Njemačka), pri čemu je ubijen službenik Momčilo Popović, dok je Stane Dovganc ranjen.

Počinioci su uhapšeni i pravosnažno osuđeni u Jugoslaviji.

Nekoliko godina kasnije, 1966. godine, pripadnik Hrvatskog revolucionarnog bratstva (HRB) Franjo Goreta osuđen je na osam godina zatvora zbog ubistva Save Milanovića, službenika jugoslovenskog konzulata u Štutgartu.

Bombaški napad u bioskopu „20. oktobar“

Posebno težak teroristički napad izveden je 1968. godine u Beogradu.

Ustaški emigrant i pripadnik Hrvatskog revolucionarnog bratstva Ivan Jelić iz Lištice, današnjeg Širokog Brijega, postavio je dvije eksplozivne naprave u prostorijama garderobe na Železničkoj stanici u Beogradu. U eksploziji je ranjeno 14 osoba.

Za taj napad Jelić je osuđen na smrtnu kaznu.

Iste godine, ustaški terorista Miljenko Hrkač postavio je eksplozivnu napravu ispod sjedišta u bioskopu „20. oktobar“ u Beogradu. Eksplozija je odjeknula u bioskopskoj dvorani, pri čemu je jedna osoba poginula, a 85 ljudi je ranjeno.

Hrkač je kasnije osuđen za ovaj teroristički čin.

Upravo je oslobađanje zatvorenika povezanog sa bombaškim napadom u bioskopu „20. oktobar“, prema navodima iz izvještaja o atentatu na Rolovića, bilo među zahtjevima koje su atentatori prvobitno namjeravali da postave.

Eksplozija aviona JAT-a iznad Čehoslovačke

Jedan od najtežih terorističkih zločina nad jugoslovenskim civilima dogodio se 1972. godine, kada je u avionu JAT-a DC-9 postavljena tempirana eksplozivna naprava.

Bomba je bila smještena u putnoj torbi, a eksplozija je uništila avion iznad teritorije tadašnje Čehoslovačke. Letjelica se srušila u planinskom području Visokih Tatri.

U napadu je poginulo 27 putnika i članova posade. Jedina preživjela bila je stjuardesa Vesna Vulović, koja je, uprkos padu aviona sa velike visine, pronađena živa u repnom dijelu letjelice.

Spasioci su je zatekli teško povrijeđenu, ali je preživjela pad koji je postao jedan od najpoznatijih slučajeva u istoriji vazduhoplovstva.

Novi napadi u Jugoslaviji i inostranstvu: Beograd, Velebit i Lion

Terorističke akcije nastavljene su i nakon ubistva Rolovića.

Godine 1973. na Železničkoj stanici u Beogradu ponovo je podmetnuta bomba u garderobi. U eksploziji je poginula jedna osoba, a osam je povrijeđeno.

Naredne godine, tokom sukoba sa pripadnicima Hrvatskog revolucionarnog bratstva na Velebitu, ubijen je policajac Milan Vučinić. Na to područje je 1973. godine ilegalno bila ubačena još jedna grupa ustaških emigranata iz Njemačke.

U Lionu je 29. marta 1975. godine teško ranjen jugoslovenski vicekonzul Mladen Đogović. Na njega su pucali ustaški emigranti Dane Šarec, Ante Butković i Tomo Naletić, koji, prema navedenim podacima, nikada nisu uhapšeni.

Napadi na jugoslovenske predstavnike u inostranstvu i na civilne ciljeve u zemlji bili su dio šireg bezbjednosnog problema koji je trajao sve do posljednjih decenija postojanja SFRJ.

Depeše iz Stokholma i pitanja o motivima atentata koja su ostala bez odgovora

I više od pola vijeka nakon ubistva Vladimira Rolovića, jedno od pitanja koje se i dalje postavlja jeste šta je, osim političke i ideološke mržnje prema Jugoslaviji, moglo biti neposredni povod za napad.

Iako su neposredni počinioci uhapšeni i osuđeni, mnogi aspekti šireg konteksta atentata i danas su predmet istorijskih rasprava. Posebno ostaju važna pitanja o dostupnosti diplomatske dokumentacije, postupanju jugoslovenskih institucija i načinu na koji se država suočavala sa ekstremističkim nasiljem.

Članovi porodice su u razgovoru za RTS 2016. godine ukazali na depeše koje je Rolović slao iz Stokholma jugoslovenskim institucijama, prije svega Ministarstvu inostranih poslova.

Njegov sin Predrag Rolović tada je rekao da je ambasador izvještavao o aktivnostima hrvatske ekstremne emigracije koja je, prelazeći iz drugih evropskih zemalja, utočište pronašla u Švedskoj.

Prema njegovim riječima, Rolović je o tome redovno slao izvještaje nadležnim institucijama.

Posebno je zanimljivo da, prema navodima porodice iz tog perioda, te depeše ni nakon više decenija nisu bile dostupne javnosti.

Zbog toga su ostala otvorena pitanja:

• Kakve je konkretne informacije Rolović slao iz Stokholma?
• Koliko je jugoslovensko rukovodstvo bilo upoznato sa aktivnostima ekstremne emigracije u Švedskoj?
• Da li su postojala upozorenja o mogućem napadu na ambasadu?
• Da li je bezbjednost diplomatskog predstavništva bila na odgovarajućem nivou?

Da li bi objavljivanje depeša moglo da rasvijetli dodatne okolnosti atentata?Bez uvida u dokumentaciju nije moguće pouzdano odgovoriti na ova pitanja. Ipak, činjenica da porodica godinama ukazuje na nedostupnost ambasadorovih izvještaja ostavlja prostor za dalja istraživanja.

„Službenicu ambasade niko nije pozvao na razgovor“: Šta je porodica zamjerala jugoslovenskim institucijama

Porodica Vladimira Rolovića smatrala je da nakon atentata nisu do kraja ispitane sve okolnosti koje su mogle biti važne za rasvjetljavanje zločina.

U razgovoru za RTS 2016. godine, njegova supruga Branislava Rolović posebno je ukazala na činjenicu da, kako je navela, niko iz Ministarstva inostranih poslova nije pozvao na razgovor službenicu ambasade koja je u trenutku napada pokušavala da stupi u kontakt sa ambasadorom.

• Povezani tekst:

Udovica Vladimira Rolovića preminula u 100. godini

Prema njenom svjedočenju, ta službenica je lupala na vrata i dozivala Rolovića, pitajući ga da li je živ i šta se događa.

Porodica je smatrala da je njeno svjedočenje moglo biti važno za rekonstrukciju napada, utvrđivanje kretanja atentatora i razjašnjavanje događaja unutar ambasade.

Švedska nakon atentata promijenila bezbjednosni protokol za diplomatska predstavništva

Ubistvo jugoslovenskog ambasadora imalo je posljedice i po bezbjednosnu praksu u Švedskoj.

U osvrtima na ovaj slučaj navodi se da je nakon atentata Švedska promijenila bezbjednosni diplomatski protokol. Napad je pokazao koliko su diplomatska predstavništva ranjiva ukoliko lica koja dolaze u njihove prostorije mogu relativno lako da priđu najvišim diplomatskim predstavnicima.

Posebno je bilo važno pitanje kontrole ulaska u ambasade, provjere identiteta posetilaca i postupanja u slučaju oružanog napada.

Atentat u Stokholmu tako je postao jedan od događaja koji su ukazali na potrebu strožih bezbjednosnih mjera u diplomatskim predstavništvima.

Odlikovanja za Vladimira Rolovića

Vladimir Rolović nosilac je Partizanske spomenice 1941. godine i više jugoslovenskih odlikovanja.

Među priznanjima koja su mu dodijeljena nalaze se:

• Orden zasluga za narod sa zlatnom zvijezdom;
• Orden bratstva i jedinstva sa zlatnim vijencem;
• Orden partizanske zvijezde sa srebrnim vijencem;
• Orden za hrabrost;
• Orden narodnog heroja Jugoslavije;
• švedski Orden Polarne zvijezde.

Predsjednik SFRJ Josip Broz Tito odlikovao ga je Ordenom narodnog heroja 9. aprila 1971. godine, samo dva dana nakon atentata, dok se Rolović još borio za život u bolnici.

Godine 1990. snimljen je i dokumentarni film „Ambasador je ubijen u Stokholmu“, u produkciji Centar filma, posvećen atentatu na Rolovića.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.